جادهصافکن امپریالیسم
اکبر منتجبی: روزنامهنگاری در بهترین معنای خود، همواره یکی از مهمترین موانع در برابر جنگ، استبداد و دروغ بوده است. بسیاری از بزرگترین رسواییهای سیاسی جهان، جنایتهای جنگی و سوءاستفادههای قدرت، نه به دست دولتها، بلکه به دست خبرنگارانی افشا شده که حاضر نشدهاند در برابر قدرت سکوت کنند اما این تصویر همیشه تمام واقعیت نیست. روزنامهنگاران گاهی نیز، آگاهانه یا ناآگاهانه، به بازتولید روایتهای جنگطلبانه و حتی فاشیستی کمک و کنار امپریالیسم ایستادهاند. نمونه آن را در جنگ دوازدهروزه و جنگ رمضان دیدیم که برخی تلویزیونهای فارسیزبان چگونه آشکارا خواستار بمباران ایران شدند. اکنون نیز در دو گزارش نیویورکتایمز و سیانان با نمونه دیگری از این مسأله روبهرو هستیم. این دو گزارش بار دیگر پرسشی اساسی را پیش روی ما قرار میدهد که مرز میان روزنامهنگاری مسئولانه و روزنامهنگاری غیرمسئولانه کجاست؟
در گزارش نیویورکتایمز، از ارتباط احتمالی سدها و پروژههای انتقال آب ایران با تأسیسات نظامی و پایگاههای موشکی زیرزمینی سخن گفته شده و در گزارش سیانان ادعا شده طرح احتمالی ایران استفاده از بمب کثیف یا سلاح شیمیایی در واشنگتن است. دو گزارش با دو موضوع متفاوت، اما با یک ویژگی مشترک؛ هر دو بر مجموعهای از احتمالها، ارزیابیها و فرضیهها استوارند. در یکی، ارتباط سدها با تأسیسات نظامی اثبات نشده و در دیگری، مقامهای آمریکایی درباره توانایی و حتی اراده ایران برای اجرای چنین حملهای اختلافنظر دارند. در هر دو گزارش، با عباراتی از جنس «ممکن است»، «شواهد قطعی وجود ندارد» و «هنوز اثبات نشده است» مواجه میشویم. مشکل دقیقاً از همینجا آغاز میشود. نیویورکتایمز و سیانان ادعاهایی را منتشر میکنند که خودشان نیز به اثباتنشدن آنها اذعان دارند. آنها چیزی در ذهن مخاطب میکارند که دولت آمریکا قرار است برداشت کند. در روزنامهنگاری، گاهی یک جمله از هزار موشک خطرناکتر است. نه به این دلیل که مستقیماً فرمان حمله میدهد، بلکه چون به افکار عمومی میآموزد چگونه به یک هدف نگاه کند.
در گزارش نیویورکتایمز، سد دیگر فقط یک سد نیست؛ آنها میخواهند این سازه، آرامآرام به تأسیساتی مشکوک تبدیل شود. پروژه انتقال آب از نگاه آنها دیگر یک پروژه عمرانی نیست که قرار است میلیونها نفر از آن بهره ببرند؛ بلکه قرار است بخشی از یک شبکه پنهان نظامی باشد که مورد هدف نظامیان آمریکایی قرار گیرد. پیش از آنکه اولین بمب فرود بیاید، باید در ذهن مخاطب این تصور شکل بگیرد که آنچه بمباران میشود، دیگر کاملاً غیرنظامی نیست. باید یک نیروگاه، یک بندر، یک سد یا یک شبکه آبرسانی از جایگاه «منبع حیات» به جایگاه «هدفی قابل بحث» منتقل شود. این جابهجایی نه در آسمان که در صفحات روزنامهها و شبکههای خبری اتفاق میافتد. تأسفبارتر آنکه این اولین بار نیست که رسانههای بزرگ آمریکایی در چنین مسیری قدم میگذارند. حافظه جهان هنوز فاجعه عراق را فراموش نکرده است. هنوز خاطره تیترها، گزارشها و تحلیلهایی که بر پایه ادعاهای اثباتنشده درباره سلاحهای کشتار جمعی منتشر میشدند، زنده است. آن روز هم از قطعیت خبری نبود؛ سخن از «احتمال»، «ارزیابی اطلاعاتی» و «نگرانیهای امنیتی» بود. اما همین احتمالات و نگرانیها، فضای روانی لازم برای جنگی را فراهم کردند که میلیونها انسان هزینه آن را پرداختند. بعدها بسیاری از همان روایتها فرو ریختند، اما ویرانیهای جنگ باقی ماند.
امروز نیز همان الگو در حال تکرار است. یک روز سدها به پایگاههای موشکی پیوند میخورند، روزی دیگر تهدیدی تازه از دل گزارشهای اطلاعاتی بیرون میآید. همه چیز با احتیاط نوشته میشود، اما حاصل نهایی یکسان است و آن ساختن تصویری از کشوری که باید دائماً به عنوان یک خطر دیده شود؛ کشوری که زیرساختهایش مشکوکاند، نیتهایش مبهم است و بنابراین هر اقدام خصمانه علیه آن میتواند برای افکار عمومی قابل فهم جلوه کند!
اینجاست که روزنامهنگاری غیرمسئولانه به جادهصافکن امپریالیسم تبدیل میشود. نه چون مستقیماً خواهان جنگ است، بلکه چون زبان لازم برای توجیه جنگ را تولید میکند. نه چون فرمان شلیک صادر میکند، بلکه چون پیشاپیش اهداف را در ذهن مخاطبان علامتگذاری میکند.
امپریالیسم فقط به ناو هواپیمابر، موشک و بمبافکن نیاز ندارد. به روایت هم نیاز دارد. به داستانی نیاز دارد که در آن یک کشور به تهدیدی دائمی تبدیل شود و هر اقدامی علیه آن، از تحریم گرفته تا حمله نظامی، قابل دفاع جلوه کند. در چنین وضعیتی، رسانه دیگر دیدهبان قدرت نیست؛ بخشی از ماشین تولید رضایت برای قدرت است.
هیچ گزارش تحقیقی ارزش آن را ندارد که یک سد، یک نیروگاه، یک شبکه آبرسانی یا زندگی میلیونها نفر را در معرض سوءظن و سپس در معرض بمباران قرار دهد. خطرناکترین شکل روزنامهنگاری، فیکنیوز نیست؛ روزنامهنگاریای است که در لباس تحقیق، برای جنگ مشروعیت تولید میکند. روزنامهنگاریای که پیش از فرود آمدن بمبها، واژهها را بر سر مردم فرود میآورد. عنوان چنین روزنامهنگاریای هر چه باشد، چیزی جز خدمت به امپریالیسم نیست.اگر هنوز نمیدانید یک سد چه نسبتی با یک پایگاه موشکی دارد، حق ندارید درباره آن گزارش بنویسید و مصاحبه کنید و تأسیسات زندگی را در ذهن مخاطب به تأسیسات نظامی و هدف بالقوه تبدل کنید.
شاید خطرناکترین شکل روزنامهنگاری، فیکنیوز و روزنامهنگاری دروغ پردازانه نباشد. خطرناکترین شکل آن، روزنامهنگاریای است که در لباس تحقیق ظاهر میشود، اما در عمل راه را برای بمباران هموار میکند؛ روزنامهنگاریای که پیش از فرود آمدن موشکها، واژهها را بر سر مردم فرود میآورد.
انتهای پیام/