پرسش از دیروز و امروز تمدن و فرهنگ ما در گفتوگو با شروین وکیلی:
تاریخ ایران با مهر زاده شد و با مهر دوام یافت
سیاست
171539
در دومین جنگ استعماری آمریکا علیه ایران، وقتی رئیسجمهوری یاوهگوی آمریکا از نابودی تمدن ایرانی لاف میزد، برخی از ما با خواندن این شعر اخوان ثالث با ایران نجوا میکردیم: «ای تکیهگاه و پناه زیباترین لحظههای پر عصمت و پر شکوه تنهایی و خلوت من، ای شط شیرین پر شوکت من، ای با تو من گشته بسیار، در کوچههای بزرگ نجابت...» اما ایرانی بودن و برای ایران کوشیدن، فقط به عاطفه نیست.
مرتضی گل پور معاون سردبیر / باید ایران را شناخت و دانست که چیست و تمدن ایرانی کجاست؟ پاسخ این پرسشها درباره ایران را از شروین وکیلی، جامعهشناس و ایرانپژوه جستهایم.
وقتی به ایران و ایرانی بودن خود فکر میکنیم، چه چیزهایی به ذهن نمیآید؟
پاسخ به این سؤال، چند لایه دارد. یک لایه، ایرانیها هستند و اینکه از ایرانی بودن خود چه دریافت میکنند. لایه دیگر، خود ایران است، یعنی با کلمه ایران، جرافیای سیاسی معاصر به ذهن میآید یا ایران زمین به عنوان جغرافیای فرهنگی؟ به طور کلی، توضیح هر آنچه به امر انسانی و اجتماعی اشاره میکند، نیازمند یک چارچوب نظری است. یعنی یک دستگاه نظری مشخص تا در آن مفاهیم را تعریف کنیم. ضرورت ایجاد یا طرح یک دستگاه نظری، ناشی از این است که آنچه اکنون درباره ایران مطرح میشود، بیشتر بحثهای عاطفی و هیجانی است. البته، مفاهیم و نظریههای مربوط به ایران از این هیجانها و عواطف میآیند، اما به دلیل فقدان خاستگاه مفاهیم و تعیین حد و مرز کلیدواژهها، گاهی ایدههای یک نفر با هم تعارض مییابند. برای رفع این اختلالات روش شناختی، پیشنهادم این است که موضوع گفتوگو، یعنی ایران را لایه لایه و درعین حال چارچوب نظری خود را هم مطرح کنم. پیشنهاد من؛ یک دستگاه نظری با نام «زروان» است. زروان به معنی زمان است که در این دستگاه نظری، مفهوم محوری است. در این چارچوب، امر انسانی چهار لایه زیستی، روانی، اجتماعی و فرهنگی را شامل میشود. وقتی درباره ایران یا انسان ایرانی حرف میزنیم، این انسانها در لایه زیست شناختی، بدنهایی دارند، در لایه روان شناختی، عواطف و هیجانات و نیز لایه استدلال و عقلانیت دارند. مجموعهای از ساختارهای نهادی هم هست که لایه اجتماعی را شامل میشود و ایران به معنای تاریخی و اجتماعی در این لایه مستقر میشود. فرهنگ، لایه دیگر است که مجموعهای از روشها و مفاهیم را شامل میشود. این چهار لایه، چهار سیستم پایه بدن، شخصیت، نهاد و منش فرهنگی را در خود دارند. هر کدام از این لایهها به نوبه خود یک متغیر مرکزی دارند. مثلاً در لایه زیستی، متغیر مرکزی بدن، بقاست، یا نهادهای اجتماعی بر مبنای متغیر مرکزی قدرت تعریف میشوند و متغیر مرکزی لایه فرهنگی، معنا و منش است.
با این چارچوببندی، انگار میخواهید نوعی «ناسیونالیسم کالیبره شده» از ایرانی بودن ارائه دهید کهنژاد یا بدن انسان ایرانی را هم توضیح بدهد.
اتفاقاً خیر. این رویکرد، از نظریه «سیستمهای پیچیده» آمده است که یک سرمشق نظری یا پارادایم در جهان امروز است. زیرا درباره مفهومی مانند ایران، ملیت یا حتی هویت جمعی، چندین نظریه و سرمشق وجود دارد. یکی از این سرمشقها که جهانگیر هم شده، مدرنیته است. در چارچوب مدرنیته، یکی از قالبهای فهم هویت و رفتار جمعی، ناسیونالیسم است. اصولاً معتقدم سرمشق مدرنیته، غلط و در برخی جاها ناکارآمد است و هویتهای برآمده از نظامهای مدرن هم ناکارآمد هستند؛ جاهایی کژکارکرد تولید میکند و در مواردی مبتنی بر فریب و دروغ است. زیرا تمدن اروپایی براساس سیر خاصی که داشت خودش را تعریف کرد تا به وضعیت امروز منتهی شد. دلیلی ندارد ما هم بخواهیم خود را مطابق آن صورتبندی تعریف کنیم.
می خواهید بگویید برپایه رهیافت شما مبنی بر «زروان»، ایرانی بودن مثل ناسیونالیسم یا دیگر هویتهای جمعی که در 300 یا 400 سال اخیر در غرب مطرح شد، «برساخته» نیست؟
به یک معنا، ایرانی بودن هم برساخته است. اصولاً هر نظریهای و هر معنایی برساخته است. زیرا نظریه و معنا واجد یک رابطه بین الاذهانی و یک نظام نشانگانی است که آدمها با یکدیگر معانی را میسازند.
تا هزار سال بعد از سقوط امپراطوری روم، در اروپا قدرتهای کوچک محلی وجود داشتند و در 500 سال گذشته بود که پس از خشونتهای بسیار، شاهد شکلگیری دولت-ملتها و شکلگیری مفهوم ایتالیایی بودن، سوئیسی یا آلمانی بودن هستیم. اقوام اروپایی طی جنگهای طولانی به این رسیدند که براساس قومیت، نژاد و زبان خود را در ملتهای مختلف تعریف و تقسیم کنند. اما ایرانی بودن با قومیت، نژاد و تسلط زبانی تعریف نمیشود و تاریخ بسیار طولانیتری دارد.
همینطور است. میتوان گفت ایرانی بودن قدیمیتر، فربهتر و گستردهتر است. البته مفهوم ایرانی بودن هم برساخت است، به این معنی که تاریخی را پشت سر گذاشته که در آن، بر پایه مبنای ایرانی بودن، توافقی شکل گرفته است. اما این مفهوم با هویتهای ملی مدرن تفاوتهای بسیاری دارد. مثلاً هویت ملی ژاپن، کاملاً خود را در چارچوب مدرن تعریف کرده. سنگاپور هم به این دلیل بسیار شبیه بلژیک است که فرآیندی شبیه به آن را برای ملت شدن و تعریف یک هویت جمعی طی کرد. اینکه این گروههای جمعی طی چه فرآیندی از هم تفکیک میشوند و هویت مستقل خود را به عنوان یک ملت پیدا میکنند، در اروپای مدرن قدمتی 200 یا 300 ساله دارد و بر مبنای ارکانی مانندنژاد و زبان و عناصری مانند «ناسیون» شکل گرفت. nation به معنای «به دنیا آمدن» است، یعنی افرادی که در یک جای خاصی به دنیا آمدهاند که مفهوم «جغرافیای خاص» در آن وجود دارد. در مقابل این هویتهای مدرن، جای دیگری به نام ایران هم هست که در آن، بیدل دهلوی که در دهلی به دنیا آمده و در هند هم مرده است، ایرانی است، محمد سودی بنسوی که اولین شرح حافظ را نوشت هم قطعاً ایرانی است، گرچه در یوگسلاوی قدیم زندگی میکرد. ادوارد براون هم ایرانی است. امروز هم یک استاد ایران شناس فرانسوی را که روی قلعههای باستانی هخامنشی کار میکند ایرانی میدانیم. او هم خودش را ایرانی میداند. اما یک مراکشی هرچقدر با هویت فرانسوی ارتباط برقرار کند، باز هم مردم فرانسه او را فرانسوی نمیدانند. بنابراین شکل تعریف هویتی در ایران، به دلایلی چون قدمت و پیچیدگی حوزه تمدنی ایرانی، یعنی لایه لایه بودن، گستردگی جغرافیایی و این حقیقت که ایران اولین ابداع کننده بسیاری از عناصر تمدنی و فرهنگی بوده، منتهی به این شد که هویت ایرانی، گستردهتر، منسجمتر و به همین ترتیب جانسختتر از آن چیزی باشد که در تمدن اروپایی و در پیکربندی جدید آن، یعنی مدرنیته، میبینیم. بنابراین شاید بتوان گفت آن هویت ملی که مدرنیته ایجاد میکند، متفاوت است با هویتی که ایران به لحاظ تاریخی و تمدنی تولید کرده است.
در دولت-ملتهای اروپایی، گویی ملت یا هویت ملی متولی دارد. اما در ایران، به قول برخی نویسندگان، بعد از هزار سال سیطره ترکان، نسبت دولت و ملت همیشه چالشزا ماند. وقتی به صورت نظام مند درباره ایران پژوهش یا مطالعه نمیکنیم، چه چیزی باعث میشود در دوره بحرانها، بار دیگر ایران مطرح میشود؟ ایران چه چیز است که به آن فکر نمیکنیم اما در ما حضور دارد؟
با ارائه توضیح از تمدن ایرانی میتوان به این سؤال پاسخ داد. تمدن، بزرگ مقیاسترین لایه سیستم اجتماعی است. در تعریف یک خطی، تمدن شبکهای از شهرهاست که با شبکهای از راهها به هم متصل شده، در یک جغرافیای بزرگ که به مدت طولانی، دستکم هزار سال دوام دارد و جمعیت زیادی را در دوره پیشامدرن در خود جای میدهد. در کتاب «تمدن و راهها» اشاره کردم که بنا به این تعریف، بیش از 6 تمدن در جهان نداریم که سه مورد منقرض شده و فقط ایران، چین و اروپا مانده است. به لحاظ تاریخی، این شکل از تمدن یعنی شهر و راه، برای نخستین بار در ایران شکل گرفت، سپس مصر، هزار سال بعد است و هزار و 300 سال بعد هم تمدن اروپا شکل میگیرد. بنابراین ایران در شکل گیری تمدن پیشگام است. عجیب این است که در طی این مدت تمدن ایران پایدار بوده است. سلسلهها عوض شدند، جنگها شکل گرفتند و حتی شاهد فروپاشیهای اکولوژیک در ایران بودیم، اما شهرها و راهها و جمعیت در تاریخ ماندهاند و به همین دلیل لایه فرهنگ و نهادها در ایران بسیار قدیمی هستند. در ایران، میتوان خاندانهایی را یافت که 7 نسل خود را میشناسند. یعنی خانواده به معنای سادهترین سیستم اجتماعی، در ایران عموماً بیش از دو یا سه قرن قدمت دارد، درحالی که در اروپا یا چین فقط خاندانهای اشرافی و سلطنتی چنین ویژگیای دارند، اما در ایران خاندانهایی مانند برمکی، خاندان حسنک وزیر و مانند این برخی حدود 500 یا 600 سال تاریخ دارند. بنابراین، در پاسخ به اینکه ایرانیها به کجا ارجاع میدهند؟ یا وقتی زلزلهای در کردستان و آذربایجان رخ میدهد، به جای غارت مغازهها، چه چیزی ایرانیها را به هم متصل نگه میدارد، درحالی که وقتی در آمریکا سیل میآید، برخیها فروشگاهها را غارت میکنند؟ در ایران، مردم در مواقع بحرانی به چه چیزی ارجاع میدهند؟ چه میشود که در دوره فعلی بحران اقتصادی، مردم کنار هم زندگی میکنند؟ آنچه ایرانیان در چنین مواردی به آن ارجاع میدهند، تمدن ایرانی است. زیرا تمدن یا افرادی که در شبکه شهر-راه در مدتی طولانی با هم زندگی میکنند، چیز مهمی به دست میآورند و آن کسب «زیست جهان» مشترک است، یعنی در افق مشترکی از پدیدارها و مفاهیم با هم زندگی میکنیم و به دلیل همین زیست جهان مشترک است که وقتی من چیزی میگویم شما فوراً متوجه میشوید. این ناشی از این است که در دامنه وسیعی از جغرافیا و تنوع به نام ایران، انسانها حس مشترکی دارند و در افق مشترکی زندگی میکنند.
میخواهم از جنبه سلبی سؤال کنم: 200 سال پیش احتمالاً کسی که در تبریز ترکی حرف میزد، نمیتوانست با کسی که در سیستان بلوچی حرف میزد ارتباط برقرار کند. پس چه چیزی این زیست جهان مشترک را ایجاد کرد؟
همین زمان مورد اشاره شما، یعنی 200 سال پیش را مبنا قرار بدهیم که میشود سال 1205 هجری شمسی و مصادف است با اوایل حکومت فتح علی شاه قاجار. ببینیم آن زمان وضع ایران واقعاً چگونه بود؟ زیرا جملاتی شبیه به آنچه گفتید، که ما این طرف و آن طرف میشنویم، غلط است.
این یک مثال است و کسی که این حرف را میزند، اتفاقاً میخواهد بگوید که ایرانیان در طول تاریخ به رغم تنوعهای زبان و قومیت، جهان مشترکی داشتند که بر زبان فارسی استوار بود.
اما ادعا میشود کسی که در تبریز ترکی حرف میزد، نمیتوانست با کسی که در زاهدان بلوچی حرف میزد، ارتباط برقرار کند. مسأله این است که این ادعا غلط است، زیرا این دو نفر فرضی به خوبی با هم حرف میزدند و به زبان فارسی هم حرف میزدند. نه تنها در سال 1205 خورشیدی به خوبی به فارسی حرف میزدند، بلکه کسانی که در سال 1205 در زاهدان، تبریز، اصفهان، مرو، و حتی در استانبول بودند هم با هم فارسی حرف میزدند. در سال 1205 هجری شمشی در قاهره، حلقههای ادبی وجود داشتند که نه تنها به فارسی میگفتند و مینوشتند، متون فارسی شبیه مجلات ادبی هم تولید میکردند. اساساً در سالهای 1205 تا 1230 هجری شمسی، یعنی از دوره فتح علی شاه تا اواسط دوره ناصرالدین شاه، مهمترین پاتوق فرهنگی قاهره، مکانی بود به اسم «خیام» که آنجا فارسی شعر میگفتند. درحالی که قاهره خارج از حیطه زبان فارسی و جزو دولت عثمانی محسوب میشد. همان زمان، زبان رسمی دربار دولت عثمانی فارسی بود. زبان رسمی دولت گورکانی در هند هم فارسی بود. این موارد، نقاط ارجاع مشترکی داشتند که نشان میدهد در جای جای این پهنه وسیع جغرافیایی، چگونه همه اینان با زبان فارسی، در زیست جهان مشترکی قرار میگرفتند. اما مسأله این است که این نکته انکار میشود. امروز چه کسی فکر میکند اگر کسی در ایران ترکی بلد است، فارسی بلد نیست؟ در ایران همیشه به یک یا چند زبان قومی صحبت میشد، اما همه این افراد به فارسی حرف میزدند. خانوادههایی را میبینیم که پدر کرد و مادر ترک است و با هم فارسی هم حرف میزنند. اساساً این تصور که هر کسی فقط باید یک زبان را بلد باشد و آن زبان ملیت او را تعیین میکند و باعث میشود نتواند با بقیه ارتباط برقرار کند، از مفهوم ناسیونالیسم مدرن درمیآید. این مفهوم وارد ایران شده و برخی قومگراها را دچار کژفهمی و بدفهمی درباره تاریخ ایران کرد. میدانید اولین بار در چه سالی در تبریز اعلامیهای به زبان ترکی منتشر شد؟
دوره فرقه دموکرات؟
خیر، در دوره پدرجد فرقه دموکرات؛ یعنی زمان صمدخان مراغهای. در دوره 1290 تا 1293 هجری شمسی، یعنی در فاصله جنگ داخلی ایران تا جنگ جهانی اول، روسها وارد خاک ایران شدند و تبریز را گرفتند و دستنشاندهای به اسم صمدخان مراغهای که جزو مستبدین و مخالفین مشروطه بود را روی کار گذاشتند. این صمدخان اولین کسی بود که در تبریز ترویج میکرد به فارسی حرف نزنیم و ترکی حرف بزنیم، آن هم ترکی آمیخته به زبان روسی.
در جریان جنگ داخلی، وقتی روسها به بهانه ناامنی مرزها وارد خاک ایران شدند، مشروطهخواهانی مانند ثقةالاسلام از تبریز به محمدعلی شاه و دولت استبدادی تلگراف میزدند که حاضریم به این جنگ داخلی خاتمه دهیم، اما روسها بهانهای برای حضور در خاک ایران نداشته باشند.
در نهایت ثقةالاسلام و یارانش به دست صمدخان اعدام شدند.
ایران در تاریخ همیشه در معرض تاخت و تاز بوده است. بعد از حمله اعراب، حدود 200 سال، به تعبیر دکتر زرینکوب، در ایران سکوت برقرار بود تا اولین حکومتهای ایرانی به وجود آمدند که 200 سال دوام آوردند. بعد از آنان، ترکان غزنوی و سلجوقی آمدند و بعد هجوم مغول و تیمور به ایران. در جنگهای اول و دوم جهانی هم ایران در معرض تاخت و تاز قرار گرفت. در چنین صحنه پرکشمکش و پهنه طوفانی، تمدن ایرانی چگونه دوام یافت؟
وقتی درباره پایداری و ناپایداری نظامهای اجتماعی حرف میزنیم، باید متغیرهای پایهای را بررسی کنیم. مثلاً جنگ داخلی یک متغیر پایهای است. طول دوام یک دولت هم متغیر دیگری است که در دوران پیشامدرن، این دوام با سلسلهها معادل است. میزان موفقیت در مقابل تهاجم خارجی هم یک متغیر است. متغیر دیگر این است که مردم چگونه هویت خود را رمزگذاری میکنند یا اینکه گفتمان حاکم رایج میان مردم چیست که معمولاً در فولکلور، اساطیر و منابع ادبی منعکس میشود. اینکه حاکمان چطور خود را رمزگذاری میکنند، متغیر دیگر است که در مدایح و بیانیههای رسمی و فرمانهای حکومتی منعکس میشود. بنابراین وقتی پرسشی مانند پرسش شما مطرح میشود، باید این متغیرها را بررسی کرد. در کنار این، امروز با گفتمان مدرنی مواجه هستیم که از آن طرف آمده و این متغیرها را نادیده میگیرد و چیزهای دیگری میگوید. مثلاً این گفتمان مدرن میگوید ترکان وارد ایران شده و هزار سال بر این کشور چیره شدند. اما سؤال این است که منظور از ترکان چیست؟ سلطان ملکشاه سلجوقی ترک بود، آیا وزیر او نظامالملک طوسی هم ترک بود؟ برخی اندیشمندان، سیاستنامه نظامالملک را نماینده صورتبندی اندیشه ایرانشهری میشناسند. یا علاءالدین کیقباد سلجوقی در آناتولی همواره شاهنامه میخواند و نام او هم ایرانی بود. اگر او ایرانی نیست، چه کسی ایرانی است؟ بنابراین، مهم نیست آن فرد کرد، ترک، لر یا عرب است، مهم این است که گفتمان چیست و خود را چطور تعریف میکنند، یا در آن دوران، مردم ایران خود را چطور تعریف میکردند. یا سؤال این است که در این ادوار دودمانها چقدر طول دارند؟ اگر به این متغیرها نگاه کنیم، تصویری که از ایران پیدا میکنیم، مبتنی بر این خواهد بود که اولاً در ایران دولت بهشدت پایدار است. برخلاف اینکه برخی میگویند ایران جامعه کوتاهمدت کلنگی است و حافظه بلندمدت ندارد، اتفاقاً ایران بهشدت طولانیمدت است. اساساً برای ادعای کوتاهمدت بودن ایران باید شاخصی داشته باشیم، در حالی که اگر شاخص «طول دوام دودمانها» را مبنا قرار دهیم، در دوران پیشامدرن میبینیم که دودمانهای ایرانی بسیار بادوام بودند. حتی دودمان قاجار نسبت به طول دودمانهای همزمان خود در جهان، دوام بیشتری داشته است. یا اگر شاخص «مقاومت در برابر تهاجم خارجی» را مبنا قرار دهیم، میبینیم ارتش روسیه که 20 سال با ایران جنگید، همان ارتشی است که در دو یا سه سال، ارتش فرانسه بهعنوان نیرومندترین ارتش اروپا را شکست داد. دقیقاً همان ارتش روس که فرانسه را شکست داد، با ایران وارد جنگ شد تا کل ایران را بگیرد، اما آنها صرفاً توانستند قفقاز را جدا کنند. انگلیسیها که توانستند هندوستان را بگیرند، بارها وارد جنوب ایران شدند اما نتوانستند آن را نگه دارند. متغیر دیگر این واقعیت است که ما در ایران بهندرت جنگ داخلی داشتیم. دوران قاجار یکی از آشفتهترین دورانهای ایران است، اما در همین دوران شاهد گذار از یک دولت پیشامدرن به یک دولت مشروطه هستیم. جنگ داخلی این دوره صرفاً مربوط به دوران استبداد صغیر است که جنگ داخلی خفیفی است. سپاهیان جنوب یعنی بختیاریها، در مسیر فتح تهران، به سپاهیان مستبدین برخورد کردند که اتفاقاً آنان هم بختیاری بودند. در نزدیکی قم، هر سپاه مسیر خود را تغییر داد تا جنگ نکنند. در گذشتههای دورتر، سلجوقیان در مقطعی بر سرزمینی تقریباً به اندازه دوران هخامنشیان حکومت میکردند، اما نکته قابل توجه این است که طول دوره سلجوقیان بیش از دو قرن بود، در حالی که آن زمان، هیچ حکومتی در جهان نبود که بر این وسعت از سرزمین و به این اندازه طولانی حکومت کرده باشد. خلافت عباسی هم تقریباً بر سرزمینهایی معادل دوره هخامنشیان حکومت میکرد و اتفاقاً در آنها هم نشانههای ایرانی بودن زیاد بود. حکومت آنها 500 سال طول کشید. بنابراین، وقتی به این متغیرهای مبتنی بر واقعیتهای تاریخی نگاه میکنیم، میبینیم اتفاقاً در ایران، دولت پایدار و طولانی بوده است. متغیرهای دیگر را هم میتوان بررسی کرد؛ مانند اینکه چقدر در ایران جنگ داخلی کم است، تهاجم خارجی خوب دفع میشود و اینکه زبان ملی بهعنوان زبان واسط ایران پایدار است. ببینید! در طول تاریخ، زبانهای ملی ایران، تقریباً «تاریخ تحول یک زبان» است. پس از آنکه برای اولینبار دولت یکپارچه هخامنشیان ایجاد شد، زبان این دولت، پارسی باستان بود که تقریباً سه قرن دوام یافت. سپس زبان پارتی 500 قرن دوام آورد و بعد از آن در میانه دوره ساسانی، زبان پهلوی تا حدود 5 قرن، یعنی تا قرن ششم هجری ادامه یافت. در ادامه این تداوم زبان، زبان فارسی دری از قرن دوم و سوم هجری تقویت شد و تاکنون نزدیک به هزار سال داوم داشته است. بنابراین، وقتی فارسی را با دیگر زبانها مقایسه میکنیم، میبینیم که زمان این زبان بسیار طولانی است، درحالی که حتی در چین هم تاریخ زبان اینقدر طولانی و مستقر نبوده است. اروپا اساساً نمیتواند داخل این قیاس باشد، زیرا زبانها در اروپا دائم در حال تغییرند. امروز یک انگلیسی نوشتههای شکسپیر را نمیفهمد، زیرا با زبان انگلیسی میانه که مربوط به 4 یا 5 قرن پیش است، نوشته شده است. بنابراین، بسیاری از حرفهایی که درباره ایران گفته میشود، حرفهای شرقشناسانه است؛ یعنی یک محقق اروپایی در تحقیقات خود، ولو با استدلال یا با فریبکاری، به این نتیجه رسید که سلجوقیان ترک بودند، ترکیه هم که امروز یک کشور است و زبانشان هم ترکی است، پس سلجوقیان ترک بودند. در حالی که در زمان سلجوقیان هیچ فرمان و دستوری به زبان ترکی صادر نشد که این نشان میدهد سلجوقیان صرفاً قوم ترک بودند، اما اتفاقاً مهمترین گروه در گسترش زبان فارسی بودند. همچنان که مهمترین گروه حفظ و گسترش میراث سیاسی دوران ساسانی، خلافت عباسی بوده است. درباره تصاویری که از دو قرن سکوت ایران بعد از هجوم اعراب داریم، شواهد تاریخی نشان میدهد اینطور نبوده است. در کتاب «یاربابا حلاج»، با بررسی دو یا سه قرن اولیه دوران اسلامی ایران، نشان دادم که اتفاقاً بین سالهای 40 یا 50 هجری که دولت ساسانی فرو میریزد، تا سال 300 هجری، ایران بسیار شلوغ است، ایران اندیشمندان بسیاری دارد، دودمانهای محلی شکل میگیرند و کتابهای زیادی نوشته شده است. در این دوره، زبان عمومی ایرانیان هنوز زبان پهلوی و زبان دینی آنان، زبانهای گروههای سریانی-آرامی است و زبان فارسی دری و عربی که امروز با آنها حرف زده میشود، هنوز تثبیت نشده بود.
اینها نشانههای تداوم ایران است، اما چه عامل یا نیرویی باعث میشد سلجوقیان یا عباسیان آیین کشورداری ایرانیان را دنبال کنند؟ چه عاملی باعث میشد یک نفر در مرو و قاهره، به فارسی حرف بزند؟ این کشش از کجا بود؟
از یک نگاه عینی و بیرونی، نام آن را پیچیدگی میگذارم. به این معنی که این سیستم آنقدر قدیمی، لایه لایه و پیچیده است که در مقابل تنشها تجربه تاریخی دارد. یک روس درحالی با اوکراین میجنگد که اساساً از شکلگیری کشور روسیه 4 قرن میگذرد. از دوران ایوان چهارم به بعد، روسها فقط یک دین داشته و صرفاً مسیحی ارتدکس بودند، یعنی همیشه یک کلیسا و یک دودمان به نام رومانفها را داشتند. بنابراین روسیه پیچیدگی چندانی نداشت. انگلستان هم به همین صورت است.
برای توضیح تداوم این فرهنگ، نمیشود به جای پیچیدگی از مفهوم تنوع استفاده کرد؟ تنوع امکان میدهد انسانهایی با کالبد و محیط جغرافیایی و فرهنگی مختلف، خود را عضو یک گروه بزرگتر بدانند.
نکته درستی است. اما تنوع به تنهایی نمیتواند توضیح دهنده باشد. پیچیدگی، شیوه اتصال آن تنوع است تا یک کل مشترک تولید کند. فرهنگها و کشورهایی را داریم که بسیار تنوع دارند. آمریکا کشوری دارای تنوع است، اما تنشهای داخلی آن باقی مانده، کما اینکه در انتخابات اخیر، لاتین تبارها به دموکراتها رأی دادند. بنابراین زبان و نژاد و دین رأی دهنده هنوز در آمریکا اهمیت دارد. تفاوت ایران این است که تنوع وجود دارد، اما تنوع طی دوران طولانی، در کنار هم جوشیده و به هم پیوند خورده و همپوشانی پیدا کرده است، یاد گرفته است چطور در کنار هم چفت و بسط پیدا کنند. پیچیدگی ایران از بیرون بیشتر به چشم میآید، اما در درون این محیط فرهنگی و تاریخی اتفاق دیگری رخ داده. به این معنی که ما در ایران این شیوه باقی ماندن کنار یکدیگر را رمزگذاری داخلی کردیم و در این فرآیند یک مفهوم کلیدی با نام «مهر» ایجاد شد. فقط در ایران است که مفهومی عاطفی و هیجانی به نام «مهر و محبت» اینقدر مهم دانسته و در گرانیگاه همه چیز قرار گرفته است. عرفان ما مبتنی بر عشق است، ادبیات ما هم. در عهدنامههای سیاسی دوره ساسانی که فردوسی در شاهنامه گردآوری کرد، بسیار به مهر ارجاع داده میشود. در بخش تاریخی شاهنامه، آنچه میبینیم، برخی ارزشهای اخلاقی شامل فرهمندی است که عهدی چند سویه با خداوند، با شاهان قبلی و با مردم است. نکته این است که ضامن اصلی این مفهوم یا کلیدواژه «فرهمندی»، «مهر» است. مهر هم عاطفیهیجانی است و هم از ابتدا تا آخر قردادهای اجتماعی حضور دارد. حتی در وصلت زن و مرد هم از مفهوم مهریه و مهر کردن استفاده میشود. مفهوم «مهر» کلید بقای ایرانیان است. ایرانیان یاد گرفته بودند که «فریدون فرخ فرشته نبود، ز عود و ز عنبر سرشته نبود، ز داد و دهش یافت این نیکوی، تو داد و دهش کن فریدون تویی.» فریدون نماد مهر است و کلید مهر، داد و دهش است. «داد» هم یک قرارداد اجتماعی است.
ریچارد فرای که ایرانشناس است، میگوید «خاطره» حکومت فراگیر هخامنشیان تا امروز ایرانیان را همراهی کرده است. وقتی این را میخوانیم، شاید اینطور به نظر بیاید که تبدیل شدن به یک امپراطوری وجه ایرانی بودن ما را پررنگ میکند. اما شما میگویید دال محوری در ایرانی بودن، مهر است، نه سلطه.
همین طور است. تصویری که ریچارد فرای از ایران ارائه میدهد، یک تصویر سیاسی رایج اروپایی است. در اروپا است که به تاریخها و تمدنها اینطور نگاه میشود. انقلابیون فرانسه خاطره شکوه امپراطوری روم را در نظر داشتند و ناپلئون هم خود را سزار مینامید. اما در ایران وقتی از کوروش حرف زده میشود، شاه دادگر به ذهن میآید، نه کسی که در جنگ پیروز شد. وقتی نام اردشیر بابکان را مطرح میکنیم، به یاد یک حکومت قانونمند میافتیم، نه صرفاً پیروزی در جنگ. اینکه ما در تاریخ ایران یک دولت فراگیر به اسم هخامنشیان داشتیم، این دولت خروجی مفهوم مهر است، نه مقدمه آن. براساس مهر یا پیمان این است که دعوی میشود «من فلان نظم را برقرار میکنم» و وقتی نظم برقرار میشود، آن پیمان مشروعیت پیدا میکند. اینطور نیست که ما مدام به خاطره هخامنشیان برگردیم، بلکه ما در ذهن خود به «سرنمونی» از دولت تاریخی برمی گردیم که در تاریخ ایران مدام استمرار پیدا کرد.
پس مفهوم «مهر» را میتوان در مفهوم «فره» هم یافت؛ که به منزله پیمانی است هم با خداوند و هم مردم که شاهی دادگر باشم.
مفهوم «فره» دقیقاً همین است. فره یک بعد مینوی هم دارد، یعنی با فره در سپاه نیکویی با شر میجنگی. قبل از این، روان فروهان با اهورامزدا پیمان میبندند که با اهریمن بجنگند. پیمان نبسته است تا صرفاً از کسی اطاعت کند، بلکه پیمان بسته است تا با شر بجنگد و از خیر هواداری کند. در متون قدیمی سامی مانند اکدی و فنیقی، انسان با خداوند عهد نمیبندد. ایده عهد، از زرتشتیان وارد ادیان سامی شد. در ایده زرتشتی، این عهد، یک رابطه مینویی است که داری با شر میجنگی، و رابطه تو با گیتی و دیگران بر همین اساس است که در نهایت منتهی به خیر میشود و این خیر هم با راستی پیوند دارد.
در ایران باستان، دین و دولت توأمان بودهاند که این ایده در دوره اسلامی هم ادامه پیدا کرد. در مشروطه، علما در اعلامیههای خود بر این امر بسیار تأکید میکردند. به نظر میرسد پیوند دین و دولت هم بر پایه همان مهر است و یادآور مسئولیتهای دوجانبهای که این دو نسبت به یکدیگر دارند.
با این توضیح که در تاریخ ایران، لزوماً یک دین و یک دولت نبوده است، بلکه «ادیان» بودهاند که در قلب «ایران» جمع میشدند، همچنان که به دلیل وجود شاهان محلی ایده باستانی شاهنشاه شکل گرفت. اساساً در ایران همواره ایده تنوع محترم شمرده میشد. برای همین است که در ایران یک کرد، لر یا تبریزی همواره فارسی حرف میزدند و خود را ایرانی میدانستند و او خودش فارسی یاد میگرفت. احتمالاً در اوایل دوران رضاشاه، قانونی در مجلس بررسی شد که باید در مراکز شهرها به مردم فارسی یاد بدهند. نمایندههای تبریز این لایحه را ارائه دادند و نمایندههای اصفهان مخالفت کردند. نمایندههای اصفهان میگفتند فارسی بلد هستیم و چرا باید پول کشور را صرف این کار کنیم. این نشان میدهد آن زمان همه مشتاق فارسی بودند و آن را مخل نمیدانستند. یا در حوزه اجتماعی، ساختار ارباب و رعیتی در ایران آنطوری نبود که چپهای ایرانی میگفتند. منظور از بیان اینها، این است که بسیاری از توصیفها از ایران و تاریخ ایران، تفاسیری شرق شناسانه بود، بویژه شرق شناسان روسی که دیدگاههای چپ داشتند و در مواردی هم کسانی که دیدگاه شرق شناسان قرن نوزدهمی بریتانیا را مطرح میکردند. برخلاف این دیدگاه شرق شناسانه، براساس تنوع قومی و دینی در ایران، مثلاً در ارومیه، مردم آسوری و ارمنی و شیعه و سنی در کنار هم زندگی و با هم ازدواج میکردند. بنابراین، وقتی از رابطه دین و دولت سخن گفته میشود، در تاریخ ایران، اینطور نبود که یک دین یا یک رژیم سیاسی یا صرفاً یک نوع روابط و ساختار اجتماعی در سراسر کشور باشد؛ بلکه ایران در حوزه دین، مثلاً آسوری و ارمنی بودن، در حوزه مناسبات اجتماعی مانند ارباب رعیتی یا در ساختار قدرت، دارای تنوع بود. این ایده که یک ساختار سیاسی در کشور هست که یک بنگاه خبر رسمی دارد و فرهنگ جامعه را تعیین میکند، یک ایده مدرن است. ایران در تاریخ خود اصلاً اینطور نبود. در جنگ جهانی اول وقتی به ایران حمله شد، مراکز قدرت محلی از ایران دفاع کردند. مگر رئیسعلی دلواری یا ستارخان دولتی بودند؟ خود مردم از سرزمین خود دفاع میکردند، زیرا در طول تاریخ، دولت، حاصل جمع مردم بوده است. در تاریخ ایران، دولت علامت ضرب نیروهای اجتماعی ایران بود، نه علامت تقسیم این نیروها.
در طول تاریخ، جایگاه دین در ایران چگونه بود؟
در دوره پیشامدرن ایران، دین متکثر است و همه کنار هم زندگی میکنند. اساساً در ایران ادیان بسیار پویا بودند، مثلاً سلسلههای صوفیه به وجود میآمدند و در کنار هم بودند. واژه دین از ریشه «دئنه» است که در اوستایی به معنی وجدان است، دئنه در متنون زرتشتی مجموعهای از نیروهای روانی است که یکی از آنها خِرَد و توانایی تفکیک درست و نادرست است. مفهوم دیگر «دئنه» توانایی تفکیک خیر و شر است که به پیمان مینویی برمی گردد. بنابراین در ایران باستان، دین عموماً یک نهاد و یک ویژگی مربوط به یک فرد است. در دوره اسلامی به «دئنه» وجدان گفته میشود، یعنی آن چه میجویی و مییابی؛ همان «وجد». اینکه در ایران دین باقی مانده، ناشی از همین است. در تاریخ ایران اینطور نبود که نهادی از بالا بگوید خیر و شر چگونه است. اینکه خیر و شر با «نهاد» تعریف شود، یک ایده اروپایی است.
هر تعریف از ایرانی بودن ما درون زبان فارسی ممکن میشود. نقش زبان فارسی در تداوم ایران چیست؟ آقای طباطبایی معتقد است علاوه بر انحطاط تاریخی ایران، در دورههایی که به قاجار منتهی میشود، زبان فارسی دچار انحطاط شد.
به رغم دوستی با دکتر طباطبایی، با ایشان اختلاف نظرهایی داشتیم. به نظرم ایده انحطاط دقیق نبود. بگذارید با یک سؤال پاسخ بدهم: در چه مقطع تاریخی یا نسلی، زبان فارسی منحط بود؟ حتی دوره قاجار، یکی از شکوفاترین دورههای زبان فارسی و معدود دورههایی است که طبقه حاکم ایران که ترک هستند، شاعر هم هستند. بسیاری از شاهزادههای قاجار خوشنویس و شاعر بودند. «انجمن ادبی ایران»، مهمترین انجمن ادبی آن دوره، مربوط به شاهزاده افسر است. بنابراین در لایه زبان انحطاط در کار نیست. در لایه سیاسی هم باید در کاربرد انحطاط احتیاط کرد.
منظور آقای طباطبایی از انحطاط، بیشتر در حوزه فلسفه بود؛ یا آنچه خودشان «به کسوف گراییدن خردگرایی در ایران» نامیدند.
به باورم حتی در این زمینه هم نمیتوان مفهوم انحطاط را اطلاق کرد.
اما مبنای تاریخی دارد. بعد از ملاصدرا، فیلسوفی نداریم که یک دستگاه فلسفی وضع کرده باشد.
اتفاقاً اندکی بعد از ملاصدرا، بیدل دهلوی را داریم. بیدل در سالهای 1060 یا 1070 خورشیدی، همزمان با 1680 یا 1700 میلادی، همدوره دکارت است. با قاطعیت میگویم که بیدل دهلوی در آن قرن، بزرگترین فیلسوف زمین است. در آن دوره فیلسوفهای بزرگی مانند لاپلاس، دکارت، اسپینوزا و لایبنیتز هستند. بیاییم براساس متون لایبنیتز فلسفه او را استخراج کنیم، سپس متن بیدل دهلوی را هم بررسی و آن دو را مقایسه کنیم. بعد چند شاخص تعیین کنیم؛ مثلاً کدام یک پرسشهای دقیقتری طرح میکنند، کدامشان کلیدواژههای روشنتری دارند، در کدامشان شبکه مفاهیم گستردهتر و پیچیدهتر است و در کدام، گامهای رسیدن به نتیجه، مستدلتر است. حالا «ترجیعبند بلند» بیدل دهلوی را کنار «منادولوژی» لایبنیتز قرار دهیم؛ قطعاً بیدل قویتر است و اصلاً قابل مقایسه نیست. یا «تأملات» دکارت را کنار «غزلیات» بیدل دهلوی قرار دهیم. بیتردید بیدل عمیقتر و پیچیدهتر و عقلانیتر از دکارت است. این را درباره آقای طباطبایی نمیگویم، اما واقعیت است که در بسیاری از موارد ما مرعوب اسم هستیم. ما دکارت را میخوانیم اما معمولاً توجه نمیکنیم که دکارت، در طرح نظریه خود پیشفرضهای الهیاتی دارد و هر جا گیر میکند به آن پیشفرض باز میگردد. مثلاً وقتی میخواهد اثبات کند چرا «مومی که در دست من است» را همچنان موم فرض میگیرم، به پیشفرض الهیاتی خود باز میگردد. یعنی شک دکارتی به الهیات او ختم میشود. اما «شک» بیدل به جایی ختم نمیشود، ادامه دارد. شک خیام هم به جایی ختم نمیشود و ادامه مییابد، درحالی که در اندیشه اروپایی ما چنین شکی را نمیبینیم.
متوجه نوع تفسیر شما از سرمایههای فرهنگی و تاریخی ایران هستم. اما از فضای عمومی گفتوگو اینطور برداشت میکنم که گرچه مثل ماهی در این آب ایران زندگی میکنیم، اما گویی ایران حضور ندارد. یعنی در نسبت با تاریخ و فرهنگ خودم پیوستگی را احساس نمیکنم. این احساس فقدان پیوستگی چرا وجود دارد؟ چرا ما درباره ملاصدرا یا بیدل حرف نمیزنیم و چیزی نمیدانیم؟ به نظر میرسد در 250 سال گذشته، پس از مواجه شدن با غرب جدید، دچار تکانههایی شدیم که هنوز از این آنها در نیامدیم و نتوانستیم نسبت خود را با غرب مشخص کنیم. ایرانی که با پیچیدگی تنوعها را در خود جذب میکرد، در 250 سال گذشته نسبت به مواجهه با غرب، هنوز به قرار نرسیده و همچنان در حال زد و خورد نظامی و اقتصادی و تمدنی است.
با گزاره آخر شما موافقم. تمدن ما فراز و نشیبهایی داشت، اما در این فراز و نشیبهای تاریخ، همیشه جوامع یا کشورهایی به ما تهاجم نظامی داشتند که همیشه از ایران «ساده تر» بودند، یعنی فاقد پیچیدگیهایی بودند که ایران داشت. جاهایی به ایران حمله میکردند که فرهنگ شان سادهتر و ابتداییتر از فرهنگ ایران بود؛ مانند مقدونیه ایها، مغولان و حتی روسها و پرتغالی ها. اما در 300 سال گذشته در دوران مدرن، برای اولین بار در تاریخ ایران، نیرویی که دارد به ما حمله میکند پیچیدهتر از ماست. ماجرا فقط پیچیدگی موشک و توپ نیست، رسانه و سازمان او هم قویتر و پیچیدهتر است.
و نسبت به دیگر تهاجمهای تاریخی به ایران، فلسفه این نیروی تهاجمی جدید هم پیچیدهتر است و جذابتر مینماید.
همین طور است. البته واکنش ایران نسبت به این تهاجم بد نبود. ما با ایرانی مواجه هستیم با سیستمی در کل زمان، که در 26 قرن گذشته یک کشور بوده است. آنچه امروز میبینیم، مقطع خاصی از یک ایران تجزیه شده است. ویژگی مهم ایران این بود که در طول تاریخ دوران تجزیهاش کوتاه بود. اولین بار است که دوره تجزیه ایران طولانی شده و از 200 سال گذشته است، درحالی که دوره تجزیه ایران در تاریخ 60 تا 80 سال طول میکشید. بنابراین، امروز این تنش را تجربه میکنیم و دلیل هم این است که طرف مقابل پیچیدهتر است و این بار ما سادهتر و کوچکتر شدیم. در همین فرآیند ایران اشغال شد، در دورههایی فارسیزدایی و حتی دچار نسل کشی هم شد. اما اگر به مسأله مرکزی بپردازیم که ما چطور باید با غرب کلنجار برویم و چطور از این مرحله رد شویم، ما باید حتماً دو کار را انجام دهیم. باید توجه داشته باشیم که در ایران همواره یک متغیر مرکزی مستقل وجود داشت؛ یعنی مردم. آیا مردم به عنوان متغیر مرکزی، همچنان بند نافشان به ایران وصل است یا نیست؟ با قاطعیت میتوانم بگویم که وصل است. همه رفتارهای جمعی مردم را که میبینیم، آنجا که به خیابان میآیند و آنجا که نمیآیند، همه این موارد رفتارشان خردمندانه و سنجیده و مبتنی بر مهر است و نسبت به همدیگر مهر نشان میدهند. یک دلیل دلگرمی ما به آینده همین است. دلیل دوم این است که منابع در اختیار ما، بسیار مستند و مستدل است. در مورد بیدل حرف زدم، اما فقط همین یک نفر نبود. در هر دوره تاریخی ایران، شبکه عظیمی از افراد بودهاند که با هم و با تاریخ گسترده قبل از خود در ارتباط بودند؛ مانند بیدل که سنت تاریخی «ترجیعبند» فلسفی و عرفانی را مطالعه کرده بود و میشناخت. مسأله این است که این شبکه امروز ضعیف است. ما مردم را داریم، اندوختههای تاریخی را هم داریم، شبکه نخبگانی که با هم در ارتباط باشند و از آن منابع تغذیه کنند را هم داریم، اما ضعفی که داریم، این است که آیا این شبکه میتواند پایهای برای آینده ایران درست کند؟
به انجمنها و حلقههای ادبی و علمی اشاره میکنید که کمک کردند فردوسی شاهنامه را بنویسد یا نصرالله منشی کلیله و دمنه را به فارسی ترجمه کند؛ حلقههای فرهنگی کوچک و بزرگ تاریخ ایران که چراغ اندیشه و خرد ایرانی را روشن نگاه داشتند.
منظورم فقط این نیست، بلکه لایه نخبهای که اینها را ساماندهی میکند؛ مردم تنه این ساختار هستند و در خودشان تولید میکنند. اما نمیتوان سر این ساختار را از بیرون آورد و روی این تنه قرار داد. سر این ساختار از دل این مجموعه بیرون میآید، یعنی لایه نخبهای که از درون این مجموعه میروید، مثلاً کارفرمایان، دینمردان، دولتمردان واقعی هر دوره؛ کسانی که با مدارهای قدرت و نظام معنایی ایران در ارتباط هستند. این حلقهها امروز هم هستند، اما ارتباط ضعیفی با تودههای مردم دارند. با اینکه ارعاب نسبت به غرب هم در آنان دیده میشود. یعنی بدون اینکه بیدل بخوانند، لایبنیتز میخوانند. من هوادار خواندن لایبنیتز هستم و غرب را یک تجربه درخشان، اما تهدیدکننده و پیچیده در تاریخ انسان میدانم که باید آن را یاد بگیریم و تصاحب کنیم. اما وقتی میخواهیم این کار را بکنیم، باید داشتههای خود را نیز با دقت بخوانیم و آن گاه داوری کنیم که آیا مفهوم هستی یا عدم و وجود، در بیدل دقیقتر و پیچیدهتر و کارآمدتر است یا در هایدگر؟
انتهای پیام/