انقلاب مشروطه که حاصل مجاهدتهای بسیار در میان اقشار بیدارگر ایران بود، با تلاطمهای بسیار در طول تاریخ روبهرو بوده و میراث آن، اکنون پس از ۱۲۰ سال به دست ما رسیده است. انقلابی که از پس ناکامی در تحقق راستین اهداف و آرمانهایش، ۷۲ سال بعد منجر به وقوع انقلاب بزرگتری شد که سعی در احیای ارزشهای انسانی و اسلامی داشت. توسعه، شاهبیت تمام این اهداف و مفاهیم است که همانا ایران آباد و قدرتمند را به بار خواهد نشاند.
نشست تخصصی «مشروطه و اندیشه توسعه در ایران» یکشنبه (۱۸ مرداد ۱۴۰۵) در مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی برگزار شد.
رئیس جمهور انقلاب مشروطه را نقطهعطفی در تاریخ معاصر ایران و نماد بیداری، آزادیخواهی و قانونمداری ملت ایران توصیف کرد و با تأکید بر ضرورت بازخوانی میراث مشروطه، پیشنهاد داد ۱۴ مرداد به عنوان «روز و هفته تبریز» نامگذاری شود.
۱۲۰ سال از روزی که فرمان مشروطه امضا شد میگذرد، روزی که ایران وارد عصر تازهای از تاریخ خود شد. در پس این تحولات سیاسی، ادبیات و قلم شاعران مشروطه نقش مهمی در آگاهیبخشی به مردم و پیشرفت مشروطه داشت. آثار به جا مانده از آن دوران نشان میدهد چگونه کلمات و شعر، در شکلگیری انقلاب مشروطه اثرگذار بودهاند. مشروطه تنها یک تحول سیاسی در میدانهای نبرد نبود بلکه پیش از آن، در صفحات روزنامهها و لابلای ابیات شعرا متولد شد. در گفتوگو با اسماعیل امینی، شاعر معاصر ایرانی و استاد دانشگاه سراغ واکاوی پیوند میان ادبیات، شعر و مشروطه رفتهایم.
انقلاب مشروطه بیشتر به وجه و نتایج سیاسی آن توصیف و شناخته میشود؛ جنبشی که از تقاضای عدالتخانه آغاز و به مشروطه شدن نهاد سلطنت منجر شد.مشروطه خواهان که بعدها به صفاتی چون انقلابی، ملی و آزادیخواه شناخته شدند، منورالفکرانی بودند که پیش و بیش از فعالیتهای سیاسی به اقدامات فرهنگی بها میدادند. اینان بیشتر با حضور در مؤسسات و نهادهای آموزشی و فرهنگی امکان حضور در مناصب حکومتی یا ارتباط با دولتمردان را یافتند.
« امروز یکصد و بیستمین سال صدور فرمان مشروطه است. روزی که ایرانیان خواستند قدرت را به قانون مقید کنند، عدالتخانه برپا شود، حکومت در برابر ملت پاسخگو باشد و مردم از جایگاه رعیت به مقام شهروند برسند.
محسن اسماعیلی، معاون راهبردی و امور مجلس رئیسجمهور در روزنامه ایران نوشت: چنانکه گفته شد، نوآوری آیتالله میرزا محمدحسین نایینی در تقسیمبندی انواع نظامهای سیاسی، تقسیم آنها بر اساس نوع نگاه به مردم و نسبت حاکم با شهروندان است.
محسن اسماعیلی، معاون راهبردی و امور مجلس رئیسجمهوردر روزنامه ایران نوشت: یکی از عبرتهای حاصل از بازخوانی تاریخ مشروطه، بویژه آنچه پیرامون نظریه پرداز آن واقعه و کتابش، «تنبیهُ الاُمَّة و تَنْزیهُ المِلَّة»، اتفاق افتاد، لزوم اجتناب از دلسرد و سست شدن عناصر انقلابی در اثر مشاهده برخی ناکامیهاست. بیشک، آن خیزش مردمی و مترقیانه به همه اهداف خود نرسید و به آفتها و انحرافهایی دچار شد.
محسن اسماعیلی- معاون راهبردی و امور مجلس رئیسجمهور در روزنامه ایران نوشت: جمعآوری کتاب «تنبیهُ الاُمَّة و تَنْزیهُ المِلَّة» در اثر سرخوردگی و دلسردی کسی مانند علامه محمدحسین نایینی از نتایج قیام مشروطه طلبی، معقولترین احتمالی است که در صورت صحّت این خبر مشهور قابل قبول به نظر میرسد.
محسن اسماعیلی؛ معاون راهبردی و امور مجلس رئیسجمهور در روزنامه ایران نوشت: یکی از ابهامهای مهم و همچنان باقی پیرامون کتاب «تنبیهُ الاُمَّة و تَنْزیهُ المِلَّة» به سرنوشت آن بازمی گردد. مشهور است که نویسنده پرآوازه این کتابِ کم نظیر در اواخر عمر خود از نوشتن این رساله اظهار پشیمانی کرده و «از برادر زن خود، میرزا محمود یزدی که کتاب تنبیهُ الاُمَّة را چاپ کرده بود، خواست که نسخههای آن را جمعآوری کرده به رود دجله بیفکند؛ نکته اخیر البته مورد اختلاف است.»
محسن اسماعیلی معاون راهبردی و امور مجلس رئیسجمهور نوشت: یکی از وجوه ارج و ارزش ویژه کتاب «تنبیه ُالاُمَّة و تَنْزیه ُالمِلَّة» این است که نایینی در چنین شرایط ملتهب و ناهنجاری، با شجاعت و صراحت کوشید طرح ایجابی خویش را در معرض نقد و نظر قرار دهد. او مشروطه را بهترین شیوه حکومتی قابل عمل در آن زمان میدانست، نه یک نظام عالی و مطلقاً خوب و مشروع.
میرزای نائینی به رغم آنکه در جریان عملی مشروطه شخصیت درجه اولی محسوب نمیشد، اما به لحاظ صورتبندی نظری مشروطه شخصیتی دارای اهمیت است. علمایی تراز اول مشروطه را باید همان علمای ثلاث یعنی محمدکاظم خراسانی، میرزا حسین خلیلی تهرانی و عبدالله مازندرانی دانست. اما میرزای نائینی، خاصه برای معاصرین، اهمیتی بیش از اهمیت جایگاه تاریخیاش یافت. در این میان، مرحوم دکتر فیرحی توجهی ویژه به اهمیت نظری میرزای نائینی داشت و همین نگره، یکی از بسترهای اختلاف فکری او با استادش مرحوم جواد طباطبایی شد.