حکومت به‌مثابه امانت

گروه کتاب - ایران آنلاین: او ماهیت حکومت را «امانت‌داری نوع» می‌داند و امور سیاسی را معادل امور نوعی جامعه اسلامی می‌گیرد. از دید نائینی تفاوت حکومت‌های مشروع و غاصب در نوع اداره و نه در اصل وجودشان است. حکومت مشروع همان است که بر پایه امانت، عدالت و نظم عمومی بنا شود. برای توضیح نظریه دولت محدود، نائینی از استعاره «وقف» بهره می‌گیرد. او امور عمومی را همچون موقوفات می‌بیند که تولیت آن بر عهده حاکمان است. حاکم در حکم متولی است، نه مالک و بنابراین حق ندارد بی‌حساب و پاسخ‌ناپذیر در دارایی‌های مردم تصرف کند. همچنین متولی باید امین و عادل باشد و هرگونه تصمیم او باید تابع مصلحت عمومی و عقل جمعی باشد.

از این‌رو نائینی محدود بودن قدرت را لازمه دین می‌داند و منشأ این محدودیت را در آموزه عصمت می‌جوید. در حکومت معصوم، آزادی و مساوات تضمین می‌شود اما در عصر غیبت، باید ساختاری ایجاد کرد که بیشترین شباهت را به آن وضعیت داشته باشد. نائینی این ساختار را در حکومت انجمنی و قانون‌مند جست‌وجو می‌کند. حکومتی که مردم در آن از طریق نهادهای انتخابی در اداره امور عمومی مشارکت دارند. بنابراین او نتیجه می‌گیرد که هر مسلمانی که به شهادتین اقرار کرده است، وظیفه دارد حکومت تحکمیه (استبدادی) را به حکومت ولایتیه (مبتنی بر ولایت و امانت) تبدیل کند. در چنین تفسیر تازه‌ای سیاست مالکیت بر مردم نیست و امانتی در خدمت آنان محسوب می‌شود. به این ترتیب تنها از رهگذر قانون و مشارکت جمعی می‌توان از بازتولید استبداد جلوگیری کرد.

* متن کامل این گزارش را اینجا بخوانید.