حقایـق علوی

لیدا طرزی، نویسنده و مترجم: ای عزیزان جوان! این منِ اَبان، برایتان سوغات‌هایی آورده‌ام از بلندای آسمان، که گذشت روزگاران از ارزش آن نمی‌کاهد و چشیدن و نوشیدن آن، گره از کار فروبسته همگان می‌گشاید. مگر نه همه شما همواره خواستار سخن گفتن با خدای خود هستید؟... مگر نه همه ما و شما گاهی برای سخن گفتن با خدای‌مان کلام و کلمه کم می‌آوریم و از گنگی و ناتوانی خویش به ستوه می‌آییم؟ این همه، از آن است که ما در این مسیر بی‌آموزگار بوده‌ایم. پاها و جاده‌ها را بی‌راهبر و راهنما فرسوده‌ایم. ما نیازمند کسی بوده‌ایم که دستور زبان سخن گفتن با خدا را از او بیاموزیم. کسی که آغاز تا پایان این راه را به درستی بشناسد و خود، تمام این مسیر پر از لغزش و پرتگاه را درنوردیده باشد. کسی که پایی در زمین داشته باشد و دستی در آسمان... کسی که بیم‌ها و امیدهای آدمی را بداند و از چند و چون بارگاه خدایی سر دربیاورد... کسی که با الفبای زمینی زبانی بیافریند که در فضای آسمانی شنیدنی و پذیرفتنی باشد...  
آنچه خواندید بریده‌ای بود از کتاب «از بوی گل آهسته‌تر» به قلم سید مهدی شجاعی، که به تازگی توسط انتشارات نیستان هنر چاپ و منتشر شده است. «از بوی گل آهسته‌تر» چهارمین مجلد از مجموعه «حماسه سجادیه» است که به زندگی و سیره امام سجاد می‌پردازد. این مجموعه که در قالب رمان به نگارش درآمده، می‌کوشد در کنار روایت تاریخ زندگانی علی‌ابن الحسین(ع)، با زبانی ساده و روان حقایقی را پیش روی مخاطب قرار دهد که درک و پذیرش آنها جز با اقامه ادله محکم و ارائه مستندات تاریخی متقن ممکن نیست. از سویی به مباحث علمی دقیق همچون امام‌شناسی می‌پردازد که از جدی‌ترین مجادلات جهان اسلام است، و از سوی دیگر تفاوت میان اسلام اصلی و بدلی را مطرح کرده و معیارهای تمییز آن دو را بیان می‌کند. به طور کلی دوران حیات امام سجاد(ع) دوران پرفتنه و آشوبی است که در آن علاوه بر ظلم‌های دمادم حکومت‌های جور، سه جنایت فجیع به فاصله کوتاهی از هم اتفاق می‌افتند: واقعه کربلا، واقعه حره، و تخریب خانه کعبه. سید مهدی شجاعی در مقام محقق و مؤلف، آن معارف صعب و سنگین و این فجایع تلخ و ننگین را می‌کاود و تحلیل‌ها و برداشت‌های بدیع خود را در اختیار مخاطب قرار می‌دهد.
 
صحنه‌گردانی نویسنده
از آنجا که مجموعه «حماسه سجادیه» رمانی آیینی و تاریخی است و شخصیت‌های اصلی و فرعی این دست از رمان‌ها عموماً در تاریخ حضور داشته‌اند ـ‌و این جدا از شخصیت‌های خیالی است که نویسندگان به مقتضای ضرورت خلق می‌کنند‌ـ ما با طیف گسترده‌ای از شخصیت‌ها سر و کار داریم که بسیاری از آنها برای مخاطبان عام شناخته شده نیستند ولی در آن برهه از تاریخ نقشی کلیدی ایفا کرده‌اند. ساماندهی این طیف گسترده از شخصیت آن‌هم به گونه‌ای که مخاطب سنگ نشان اصلی را گم نکند، چیره‌دستی نویسنده را می‌طلبد. شجاعی با هوشمندی تمام و به فراخور زمان -و نه‌تنها زمان، بلکه حال و هوای اثر- هر شخصیت را وارد میدان می‌کند، بخشی از ماجرا را به پیش می‌برد، و خواننده را بی‌آنکه کتاب تاریخ بخواند، با آنچه در تاریخ اتفاق افتاده و اسرار پشت پرده آن آشنا می‌سازد. در آثار او صالح و طالح متاع خویش می‌نمایند و شجاعی بدون آنکه حضور دائم خود را به رخ مخاطب بکشد با مهارت صحنه‌گردانی می‌کند. و طرفه اینکه یکی از پررنگ‌ترین شخصیت‌های این اثر سترگ شخص ابلیس است!
در کتاب «از بوی گل آهسته‌تر» -‌همچون سه مجلد پیشین‌- نغزبازی کم نیست و نویسنده لطایف و دقایقی در نگارش اثر خود به کار برده که ممکن است در نگاه اول به نظر نرسند. شخصیت‌های متعدد این کتاب معمولاً ادبیات خاص خود را دارند، مثلاً اَبان ایرانی‌تبار به گونه‌ای متفاوت با شخصیت‌های عرب سخن می‌گوید، یا برخی از شخصیت‌ها -‌از جمله شیطان- از اصطلاحات روز و شوخی‌های عامیانه استفاده می‌کنند، و اینها همه بر جذابیت و گیرایی کار می‌افزایند. خوب است به‌عنوان نمونه، بخشی از گفت‌وگوی شیطان را با مروان از نظر بگذرانیم، آن‌هم در صحنه مرگ مروان:
 – شیطان! عزیز من! مگر تو نگفتی برو هوایت را دارم. بسم‌الله.
+ تو خودت قماربازی مروان! از من توقع نداشته باش روی مهره سوخته سرمایه‌گذاری کنم.
– مهره سوخته؟ کجای من سوخته محسوب می‌شود؟
+ آهان اینکه کجای تو سوخته محسوب می‌شود سؤال بسیار خوبی است. انگشت روی نقطه درستی گذاشتی... ولی بگذریم...
 - این دیگر نهایت بی‌انصافی است شیطان! ته نامردی است. کدام مهره شطرنج با اراده خودش جابه‌جا می‌شود؟ 
+  نامردی و بی‌انصافی این است که تو اراده خودت را منکر شوی و همه تصمیماتت را گردن من بیندازی، انصافاً من نقشی بیش از یک مشاور داشتم؟ آن هم مشاور افتخاری و بی‌جیره و مواجب؟ تو صاحب اختیار بودی که به رأی و نظر من عمل بکنی یا نکنی.
– یعنی الان قصد نداری هیچ کمکی به من بکنی؟
+  می‌توانم و نمی‌کنم؟
شجاعی در عین روایت تاریخ، از تجزیه و تحلیل کنش‌های صاحبان قدرت در حکومت‌های جور غافل نمی‌شود، افرادی چون مروان، ابن ‌زبیر، مسلم‌ ابن عقبه، حجاج ابن یوسف ثقفی و دیگران. آنچه این افراد هنگام غصب قدرت یا انتصاب به آن -‌در مقام زیردستان خلیفه از سویی، و صاحبان سلطه بر امت مسلمان از سوی دیگر- انجام دادند، دقیقه‌ای است که شجاعی به خوبی آن را واکاوی و تحلیل می‌کند. او در «از بوی گل آهسته‌تر» خواننده را با خود به دل تاریخ می‌برد، رازهای مگو را برایش فاش می‌کند، از کرامات کمتر بیان شده امام علی ابن الحسین(ع) می‌گوید، از وقایع و حکایات سر به مهر، از علت‌ها و پیامدها، و قضاوت را به خود او واگذار می‌کند و صد البته لذت کشف را.
شجاعی برای افزودن بر حسن و گیرایی اثر خود شگردهای خاصی دارد. از جمله اینکه سر دلبران را در حدیث دیگران بیان می‌کند. یکی از این موارد، معرفی آب حیاتی به نام «رساله حقوق» امام سجاد(ع) از زبان اسقفی مسیحی است و این بر ملاحت کار می‌افزاید.
نکته‌ای که نمی‌توان به سادگی از کنار آن گذشت همانا تفاوت بنیادین مجموعه «حماسه سجادیه» با سایر آثاری است که به زندگانی و سیره علی ابن الحسین(ع) می‌پردازند. هدف مجموعه «حماسه سجادیه» نقل تاریخ نیست. حتی ادای دین به امام چهارم شیعیان هم نیست. «حماسه سجادیه» در پی روشنگری است، همان‌گونه که خود امام سجاد(ع) بود. علی ابن الحسین چه به گاه اسارت، چه در غربت هجرت و سپس تا پایان عمر از هر موقعیتی برای افشای جنایات حکومت بنی‌امیه و بنی‌مروان و تبیین تفاوت‌های میان حق و باطل استفاده می‌کرد. رسالت و حماسه امام سجاد(ع) معرفی اسلام اصیل و بیان تفاوت‌های ماهوی آن با اسلام بدلی بنی‌امیه و بنی‌مروان بود، نسخه‌ای تقلبی که گرچه با تحمیق‌ها و تطمیع‌ها و دغلکاری‌ها و ستم‌های خلفای جور تا زمان معاویه توانسته بود پوسته و ظاهر خود را حفظ کند، ولی با جنایات و هرزه درآیی‌های یزید و بنی‌مروان به لکه ننگی در تاریخ بشریت تبدیل شد. سید مهدی شجاعی کوشیده است با بررسی عصر و زمانه امام سجاد(ع) و مداقه در قول و فعل آن حضرت، مخاطبان را با حقایقی آشنا سازد که پیش از این لابه‌لای کتاب‌های تاریخی و مذهبی پنهان شده و ای بسا مغفول مانده بودند. او چشم‌اندازی پیش‌ روی خوانندگان می‌گشاید که خود بتوانند سره را از ناسره و حق را از باطل تشخیص دهند و این شاید برجسته‌ترین رهاورد این مجموعه باشد. از دیگر امتیازات مجموعه «حماسه سجادیه» یکی هم رمزگشایی از برخی از ابهامات تاریخ است. از جمله این ابهامات که در مجلد «از بوی گل آهسته‌تر» بدان پرداخته شده است، نحوه وفات و محل دفن زینب کبری(س) و عمه دیگر امام سجاد، رقیه بنت امیرالمؤمنین(س) است. بنا بر قول مشهور، این دو بانوی بزرگوار به ترتیب در شام و مصر دفن شده‌اند ولی شجاعی با نقل حقیقتی مکتوم به این شبهه پایان می‌دهد. با این همه، «از بوی گل آهسته‌تر» از عاطفه و شور و عشق هم خالی نیست و رندانه و در خلال جدی‌ترین و گاه اسفبارترین مسائل، قصه‌هایی از رشادت‌های مثال‌زدنی، عشق‌های شورانگیز و فداکاری‌های ناب روایت می‌کند.

تبیین اسلام علوی
برای آشنایی بیشتر با مجموعه «حماسه سجادیه» بهتر است کمی هم به سه مجلد پیشین این مجموعه بپردازیم. جلد اول این مجموعه با عنوان «تویی به جای همه»، از هنگام اسارت امام سجاد(ع) و خاندان امام حسین(ع) آغاز می‌شود. شجاعی در جای جای این اثر بر رسالت امام سجاد در این دوره جانکاه تأکید می‌کند: «تبیین اسلام علوی و ملاک‌های تمییز آن از اسلام بدلی بنی‌امیه. در روزگاری که از اسلام تنها نامی بر جا مانده بود، در روزگاری که حق ناحق و ناحق حق قلمداد می‌شد، در روزگاری که معاویه ۷۰ هزار مُبلغ مذهبی تربیت و استخدام کرده بود تا با نیرنگ و دغل‌کاری پایه‌های حکومت خود و فرزندش، یزید، را تثبیت کند، چه کسی جز علی بن الحسین(ع) می‌توانست اسلام راستین را احیا کند؟ چه کسی می‌توانست پایه‌های حکومت جور را ویران کند؟ شجاعی در کتاب «تویی به جای همه» به یادمان می‌آورد امام سجاد با سخنرانی خود در کاخ یزید، با ورود غریبانه‌اش به مدینه، با هجرت از آن دیار و اقامت در غربت بیابان پایه‌های حکومت یزید را لرزاند. شجاعی در این مجلد شبهات بسیاری را روشن می‌کند از جمله اینکه چرا و چگونه مسلمانانی که زمان پیامبر را درک کرده بودند پس از رحلتش با اهل‌بیتش آنگونه رفتار کردند، دلایل انحراف آنان از اسلام اصیل چه بود و چرا بنی‌امیه تلاش می‌کرد اسلام بدلی خود را جانشین نسخه اصل کند.
اما کتاب دوم مجموعه حماسه سجادیه با عنوان «اگر غم لشکر انگیزد»، به بررسی و آسیب‌شناسی واقعه حَرّه می‌پردازد؛ واقعه‌ای که لکه ننگی در تاریخ اسلام و بلکه بشریت محسوب می‌شود. اندکی پس از واقعه کربلا، وقتی بزرگان مدینه از بیعت با یزید سر باز زدند او فرمان حمله به این شهر را صادر و طی حکمی سه روز جان و مال و ناموس مردم مدینه را بر سپاه خود حلال کرد! اینکه اساساً چرا چنین جنایت هولناکی طراحی و اجرا شد دقیقه‌ای است که شجاعی در این کتاب آن را تشریح می‌کند. جنایاتی که به اسم اسلام و در بلاد مسلمین به وقوع می‌پیوستند، بی‌مقدمه نبودند. آنها ثمره شوم ترفندهایی بودند که حکومت بنی‌امیه با توسل به آنها توانسته بود راه هر ظلم و جوری را بر خود هموار کند، ترفندهایی چون سلب کرامت از انسان‌ها، اختناق، استبداد، عوام‌فریبی و خواص‌فریبی، به خدمت گرفتن مشاورانی مطیع و منقاد و دیگر دروغ. اما پرسشی که ممکن است در اینجا مطرح شود نقش امام سجاد (ع) در هنگامه وقوع این فاجعه است. گرچه برحسب ظاهر امام در زمان وقوع این جنایت در غربت بیابان بودند ولی دو کار اساسی انجام دادند. اول، فرمانده سپاه یزید را از ریختن خون ۵ هزار زندانی منع کردند و دیگر آنکه به زنان و کودکان آواره و بی‌پناه مدینه پناه دادند.
با این همه، جنایات بنی‌امیه به واقعه حَرّه ختم نشد و نوبت به تخریب خانه کعبه رسید و مجلد سوم مجموعه حماسه سجادیه با عنوان «جز حکایت دوست»، به این واقعه می‌پردازد. گویا واقعه کربلا و جنایت حَرّه برای رسوایی حکومت اموی کافی نبود که یزید حمله به خانه خدا را هم به آنها اضافه کرد و در این میان فرصت‌طلبانی چون مروان و ابن زبیر هم پا به میدان گذاشتند تا به طمع رسیدن به قدرت از آب گل آلود ماهی بگیرند. ولی باز با کرامت امام این واقعه عجیب نیز پایان گرفت.
لطایف آشکار و پنهان مجموعه «حماسه سجادیه» به این اندک موارد برشمرده محدود نمی‌شود. روایت نص صریح تاریخ اسلام، تحلیل موشکافانه وقایع مهم آن دوران، پرتو افکندن بر زوایای تاریک شخصیت‌های تأثیرگذار آن عصر، تشریح اسلام علوی و ملاک‌های شناخت و تمییز آن از اسلام اموی، شیرینی و جذابیت روایت  و... جملگی دست به دست هم داده‌اند تا اثری ارزشمند در اختیار خوانندگان قرار گیرد. در این میان از دو حسن انتخاب نیز نمی‌توان گذشت. اول، عناوین مجلدات است که هر یک برگرفته از بیتی از شاعران مشهور ادب فارسی هستند و به فراخور محتوای اثر برگزیده شده‌اند. و دیگر طرح جلد کتاب‌ها. طرح جلد کتاب اول تک درخت سرسبز و تناوری است در بیابانی خشک و بی‌آب و علف. در کتاب دوم درختچه‌هایی کوچک کنار این تک درخت روییده‌اند و در مجلدات سوم و چهارم تعداد این درختچه‌ها و بوته‌ها بیشتر شده و آن قسمت از بیابان لم یزرع را به آبادی و خرمی تبدیل کرده‌اند. اشارتی به آنچه علی ابن الحسین(ع) در دوران هجرتش به بیابان انجام داد و کنایتی به رسالت او در دوران امامتش: احیای جان‌های مرده. و این است راز حماسه سجادیه به قلم سیدمهدی شجاعی. و حکایت همچنان باقی است.

از پیشگامان رمان آیینی
کارنامه ادبی سید مهدی شجاعی بر کسی پوشیده نیست. او که سال‌هاست در قالب‌های متنوع از قبیل رمان، مجموعه داستان، مجموعه نمایشنامه، فیلمنامه، مقالات ادبی، مجموعه نیایش، داستان کودک و نوجوان، ترجمه و... قلم می‌زند، یکی از پرکارترین و صد البته محبوب‌ترین نویسندگان معاصر است. برخی از آثار او به چاپ‌ها و تیراژهای بالایی رسیده‌اند از جمله کتاب «کشتی پهلو گرفته» با ۶۲ بار تجدید چاپ و فروش ۶۴۱۰۰۰ نسخه، «آیین زندگی» با ۲۰ بار تجدید چاپ و فروش ۱۵۷۰۰۰ نسخه، و کتاب «دموکراسی یا دموقراضه» با سیزده بار تجدید چاپ و فروش ۱۳۸۰۰۰ نسخه.
شجاعی نویسنده‌ای دغدغه‌مند است که به گواهی آثارش هیچ‌گاه از کنار مسائل مهم اجتماعی، فرهنگی، و سیاسی بی‌اعتنا گذر نکرده و نمی‌کند. و هم از این روست که اینک مجموعه سترگ «حماسه سجادیه» در دست ماست. شجاعی را بحق از پیشگامان و پدر رمان آیینی در ایران دانسته‌اند. آثار آیینی او بشدت پرمخاطب‌اند و سال‌هاست از پی هم تجدید چاپ می‌شوند. شجاعی پیوسته حرفی نو برای گفتن دارد. حرفی که گاه آن را در قالب مقاله بیان می‌کند، گاه در قالب داستان و گاه در قالب شکوایی غریب. مجموعه نیایش‌های او که برگرفته از دعاها و زیارت‌های معتبرند، بسیار دلنشین و خواندنی‌اند. برداشت‌های شجاعی از مسائلی که از فرط تکرار عادی و گاه بی‌معنا شده‌اند، برای آنان‌که جویای حق و حقیقتند به‌راستی راهگشا و مفیدند. کتاب «آیین زندگی» او شرح نامه سی‌ویکم نهج‌البلاغه است و کتاب «آن است شیوه حکومت»، ترجمان فرمان امام علی(ع) است به مالک اشتر. پایبندی و دلبستگی شخصی شجاعی به اسلام و پیشوایان بر حق آن، مانع از آن نشده که او به سایر ژانرهای ادبی نپردازد. او علاوه بر نگارش چندین رمان، داستان کوتاه، فیلمنامه و نمایشنامه، در عرصه ادبیات کودک و نوجوان هم بسیار خوش درخشیده و آثار فراوانش چه در زمینه تألیف و چه در زمینه ترجمه از اعتبار بالایی برخوردارند. شجاعی در هر ساحتی که قلم می‌زند به یک اصل پایبند است: افزودن بر آگاهی مخاطب. آثار او حتی در قالب طنز، پیامی دارند و رسالتی. با این همه، او پیش و بیش از هر چیز سیدمهدی شجاعی است، انسانی وارسته و شریف که به آنچه می‌گوید ایمان دارد و به آن عمل می‌کند.