همکاری های تهران و پکن بیشتر می شود

مرتضی عزتی؛ اقتصاددان / به نظر می‌رسد چین، دست‌کم در شرایط فعلی، تمایلی به ترک بازار خودرو ایران ندارد. چین در سال‌های اخیر نشان داده که به‌دنبال حفظ و توسعه بازارهای خود در کشورهای مختلف است و به‌سادگی از بازارهایی که در آنها حضور دارد، خارج نمی‌شود مگر اینکه موانع جدی و پرهزینه‌ای پیش رویش قرار بگیرد. در رابطه با ایران هم همین نگاه وجود دارد.

ممکن است برخی شرکت‌های چینی به دلیل ارتباط گسترده با اقتصاد آمریکا یا نگرانی از تحریم‌ها، همکاری خود با ایران را محدود کرده باشند، اما معمولاً شرکت‌ها و بنگاه‌های دیگری جایگزین می‌شوند تا این ارتباط اقتصادی ادامه پیدا کند. واقعیت این است که بازار ایران برای بسیاری از صنایع چینی اهمیت دارد و آنها تمایلی ندارند این بازار را از دست بدهند.

در ماه‌های گذشته نیز دیده‌ایم که دولت چین از برخی شرکت‌هایی که با ایران، به‌ویژه در حوزه انرژی همکاری دارند، حمایت کرده است. اگر این حمایت‌ها به بخش‌های دیگر از جمله صنعت خودرو هم گسترش پیدا کند، می‌تواند زمینه تقویت همکاری‌های اقتصادی دو کشور را فراهم کند. به همین دلیل، تصور می‌کنم روابط اقتصادی ایران و چین در آینده، نسبت به گذشته شرایط بهتری خواهد داشت. اما در کنار همه این مسائل، نباید مشکلات صنعت خودروی ایران را صرفاً به روابط خارجی یا همکاری با چین گره زد. بخش مهمی از مشکلات این صنعت، ریشه داخلی دارد.

ایران از نظر ظرفیت صنعتی، توانایی آن را دارد که بخش عمده زنجیره تولید خودرو را در داخل کشور شکل دهد؛ از طراحی و تولید قطعات گرفته تا صنایع بالادستی و تأمین مواد اولیه. مشکل اصلی اینجاست که صنعت خودرو در سال‌های اخیر بیشتر به سمت مونتاژ حرکت کرده تا تولید واقعی. واردات قطعه و مونتاژ خودرو برای بسیاری از فعالان این صنعت سود بیشتری دارد و در عین حال دردسر کمتری ایجاد می‌کند. تولید داخلی نیازمند سرمایه‌گذاری، اشتغال‌زایی، توسعه نیروی انسانی و پذیرش هزینه‌های بیشتر است، اما مونتاژکاری مسیر ساده‌تر و کم‌ریسک‌تری به حساب می‌آید. البته این وضعیت فقط به عملکرد خودروسازان مربوط نیست. بخشی از مشکل به فضای کسب‌وکار و ساختارهای مدیریتی کشور بازمی‌گردد؛ ساختارهایی که در عمل، فعالیت‌های ساده‌تر و کوتاه‌مدت را به تولید عمیق و صنعتی ترجیح می‌دهند.

طبیعی است در چنین شرایطی بسیاری از بنگاه‌ها به سمت فعالیت‌هایی بروند که سود سریع‌تر و دردسر کمتری دارد. از طرف دیگر، یکی از موانع مهم در مسیر اصلاح صنعت خودرو، مقاومت در برابر ورود خودروسازان خارجی توانمند به ایران است. در حالی که حضور یک خودروساز معتبر خارجی می‌تواند رقابت، فناوری و کیفیت را وارد این صنعت کند، برخی ها تمایل ندارند چنین فضایی شکل بگیرد، چون منافعشان در شرایط فعلی تأمین می‌شود و رقابت واقعی می‌تواند این منافع را به خطر بیندازد.

این در حالی است که ایران سابقه طولانی در صنعت خودرو دارد. ما سال‌ها پیش از آنکه چین به قدرت امروز در خودروسازی برسد، در این صنعت فعال بودیم و حتی در مقاطعی از برخی کشورهای آسیایی جلوتر حرکت می‌کردیم. بنابراین، مشکل امروز صنعت خودرو کمبود توانایی یا ظرفیت نیست. اگر موانع داخلی در صنعت خودرو برطرف شود و فضای رقابتی واقعی در صنعت خودرو شکل بگیرد، ایران همچنان این توانایی را دارد که بخشی مهم از ظرفیت صنعتی خود را احیا کند؛ چه با تکیه بر توان داخلی و چه با استفاده از سرمایه‌گذاری و همکاری خارجی.