آموزش هوشمند بدون شفافیت الگوریتمی و حکمرانی اخلاقی بر داده‌ها پایدار نخواهد بود

حسین سیمایی در کنفرانس نوآوری‌های آموزشی در ترکیه، با اشاره به تحولات شتابان فناوری‌های نوین اظهار کرد: فناوری هوش مصنوعی با سرعتی بی‌سابقه، مناسبات بشری را در ابعاد مختلف دگرگون کرده است و آموزش عالی نیز فراتر از انتقال دانش، وارد مرحله‌ای از تحول شده که بر بستر آموزش دیجیتال، آموزش هوشمند، عدالت آموزشی و یادگیری شخصی‌سازی‌شده استوار است.
 
وی با بیان اینکه در این عصر پرشتاب، پداگوژی همواره باید یک گام جلوتر از فناوری حرکت کند، افزود: هیچ فناوری هوشمندی به‌تنهایی قادر نخواهد بود آموزش را متحول ساخته و آینده مطلوبی برای آن رقم بزند، مگر آنکه در چارچوب اصول، ارزش‌ها و مبانی تربیتی و آموزشی به کار گرفته شود.
 
وزیر علوم با تأکید بر اینکه تحول آموزش مبتنی بر فناوری‌های هوشمند بدون چالش نیست، تصریح کرد: هنوز مرز میان تصمیمات انسانی و عملکرد الگوریتم‌های ماشینی به‌صورت شفاف مشخص نشده و همین مسئله ضرورت توجه به ابعاد انسانی و اخلاقی توسعه هوش مصنوعی را دوچندان می‌کند.
 
سیمایی ادامه داد: در این میان، موضوعاتی همچون مالکیت داده، حریم خصوصی، سوگیری الگوریتمی، چالش‌های مالی و زیرساختی، کاهش توان تفکر انتقادی و نادیده گرفتن تفاوت‌های فرهنگی و اجتماعی، از مهم‌ترین چالش‌هایی هستند که می‌توانند آینده آموزش عالی را در کنار توسعه کاربردهای هوش مصنوعی به‌طور جدی تحت‌تأثیر قرار دهند.
 
وی با اشاره به اینکه اعتماد به کارآمدی نظام آموزش عالی در عصر هوش مصنوعی در گرو شفافیت داده‌ها و الگوریتم‌هاست، اظهار داشت: این شفافیت می‌تواند مبنای شکل‌گیری حکمرانی علمی در عصر فناوری‌های هوشمند باشد. از همین رو تدوین چارچوب‌های جامع حکمرانی داده، استانداردهای اخلاقی برای کاربرد هوش مصنوعی و سازوکارهای نظارت‌پذیر بر عملکرد الگوریتم‌ها، ضرورتی انکارناپذیر است.
 
وزیر علوم خاطرنشان کرد: آموزش عالی تنها زمانی می‌تواند از ظرفیت‌های فناوری‌های هوشمند به‌صورت مؤثر بهره‌مند شود که اصولی همچون شفافیت الگوریتمی، پاسخ‌گویی، صیانت از حقوق یادگیرندگان و توجه به اقتضائات فرهنگی و اجتماعی در طراحی و استقرار این فناوری‌ها نهادینه شود؛ اصولی که زمینه‌ساز تقویت اعتماد اجتماعی، تسهیل بهره‌گیری از آموزش هوشمند و پذیرش آن بدون ایجاد مخاطرات حکمرانی داده در سطوح ملی و بین‌المللی خواهد بود.
 
سیمایی با بیان اینکه هوش مصنوعی صرفاً مجموعه‌ای از الگوریتم‌ها نیست، افزود: این فناوری یک نظام اجتماعی و فرهنگی است که عمیقاً در تاروپود جوامع ریشه می‌دواند و به همین دلیل بهره‌گیری از آن مستلزم برخورداری از یک چارچوب جامع اخلاقی، اجتماعی و حقوقی است. براین‌اساس، پیچیدگی‌های توسعه، استقرار و استفاده از فناوری‌های هوشمند در آموزش عالی باید به‌درستی شناسایی شده و مورد توافق سیاست‌گذاران و دانشگاه‌ها قرار گیرد.

وی با اشاره به تجربه کشورهای پیشرو در حوزه آموزش هوشمند اظهار کرد: بررسی سیاست‌های این کشورها نشان می‌دهد که سرمایه‌گذاری گسترده در توسعه فناوری و دانش هوش مصنوعی، همراه با استقرار نظام‌های حکمرانی داده‌محور در آموزش، بیانگر توجه ویژه آنان به آینده نظام‌های آموزشی هوشمند است
 
سیمایی با اشاره به سیاست‌های جمهوری اسلامی ایران در حوزه تحول آموزش عالی گفت: در اسناد بالادستی و برنامه‌های توسعه کشور نیز بر ارتقای کیفیت آموزش، تحقق عدالت آموزشی و پاسخ‌گویی به نیازهای نوظهور جامعه تأکید شده است. بر همین اساس، نظام آموزش عالی ایران در حال گذار از الگوهای سنتی آموزش به سوی بهره‌گیری هدفمند از فناوری‌های نوین و هوشمندسازی فرایندهای آموزشی است.
 
وی افزود: رویکرد کلیدی این تحول، تمرکز بر آموزش عالیِ پاسخ‌گو به نیازهای جامعه در عصر فناوری‌های هوشمند و در عین حال صیانت از حقوق و آزادی‌های مشروع یادگیرندگان است؛ چرا که در دنیای امروز، نیازهای بشری ماهیتی سیال و پویا یافته‌اند و مدیریت داده‌محور می‌تواند نقشی تعیین‌کننده در هدایت این تحولات، ارتقای کیفیت آموزش و رفاه جوامع ایفا کند.
 
وزیر علوم با اشاره به ظرفیت‌های آموزش عالی جمهوری اسلامی ایران اظهار داشت: ایران فرصت عالی برای سرمایه‌گذاری در آموزش عالی و فناوری‌های نوین به شمار می‌رود. امروز کشور ما با برخورداری از بیش از سه میلیون دانشجو و بیش از هفتاد هزار عضو هیئت علمی و پژوهشگر، یکی از بزرگ‌ترین نظام‌های آموزش عالی منطقه را در اختیار دارد.
 
سیمایی ادامه داد: جمهوری اسلامی ایران همچنین دارای دانشگاه‌ها و پژوهشگاه‌های معتبر متعددی است که در نظام‌های رتبه‌بندی بین‌المللی جایگاه‌های ارزشمندی را کسب کرده‌اند. با وجود تحریم‌ها، ایران همچنان در میان کشورهای اسلامی جایگاه نخست علوم شناختی را در اختیار دارد و در حوزه مواد پیشرفته نیز موفق به کسب رتبه نهم جهان شده است که این دستاوردها بیانگر ظرفیت بالای علمی و پژوهشی کشور است.
 
وی با تأکید بر ضرورت گسترش همکاری‌های علمی میان کشورها اظهار کرد: توسعه آموزش هوشمند بیش از هر زمان دیگری نیازمند هم‌افزایی، تبادل تجربه و استفاده از ظرفیت‌های مشترک کشورهاست. امیدواریم این اجلاس بتواند بستری مناسب برای انتقال تجربیات موفق، توسعه همکاری‌های دانشگاهی، تبادل دانش و شکل‌گیری ابتکارهای مشترک در حوزه آموزش هوشمند فراهم کند تا گام‌های مؤثری برای توسعه آموزش عالی در سطوح ملی، منطقه‌ای و بین‌المللی برداشته شود.