معرفی کتاب «شورش و خشونت در حقوق اسلامی» اثر خالد ابوالفضل

گفتگو با دکتر حمید رضا علی قزوینی را در ادامه بخوانید.

   -ابتدا در مورد نویسنده کتاب توضیح دهید و چرا اقدام به انتخاب اثری از او برای ترجمه و انتشار کردید؟

دکتر خالد ابو الفضل نویسنده و محقق متولد ۱۹۶۳ مصری تبار و اهل کویت بوده و دکترای جزای اسلامی از دانشگاه پرینستون است. او مدرک فقه و علم اسلامی را پس از سال ها آموزش منظم در فقه اسلامی دریافت کرده است. او در حال حاضر استاد برجسته دانشکده حقوق دانشگاه UCLA است و به تدریس در رشته‌های مختلف حقوقی و اسلامی از جمله فقه اسلامی، امنیت ملی، حقوق، قانون و تروریسم، اسلام و حقوق بشر، پناهندگی سیاسی و جرائم سیاسی و سیستم های حقوقی مشغول است. خالد ابو الفضل در رویکرد علمی خود به اسلام از نظر اخلاقی توجه ویژه‌ای دارد و به شکل گسترده و با شمایلی جهانی درباره انسانیت، اخلاق، حقوق بشر، عدالت و مهربانی می‌نویسد. او از مخالفان اسلام وهابی بوده و به مخدوش شدن چهره اسلام توسط وهابیت اعتراض می‌کند.

طبق نظر وی عقاید شیعه به طور طبیعی اسلام را به سمت انسان‌گرایی اخلاقی سوق می‌دهد و یا با دادن مجموعه‌ای از ایده‌ها انسان را در راه رسیدن به جامعه ای آزاد کمک می‌کند. روش‌شناسی فقهی خالدابوالفضل در مواجهه با خشونت سیاسی شامل مکانیسم‌های ظریفی مانند بازتعریف مفاهیم، تأویل روایات، کاربرد قیاس و زبان‌شناسی حقوقی است. برای نمونه او اظهار می دارد تجربه قیام‌های علویان و خوارج بر شکل‌گیری احکام بغات تأثیر گذاشت، در حالی که مواجهه با اسماعیلیه به توسعه دکترین محاربه انجامیده است و این مفاهیم امروزه در گفتمان‌های جهادی و ضدتروریستی بازتولید می‌شوند.

با این حال ابوالفضل هشدار می‌دهد که تقلیل این احکام پیچیده به دستورالعمل‌های ساده امنیتی و استفاده گزینشی از متون فقهی برای توجیه سرکوب و نادیده گرفتن ابعاد اخلاقی در احکام کلاسیک می‌تواند به بحران مشروعیت در جوامع اسلامی بیانجامد. این اثر نه‌تنها پنجره‌ای به گذشته می‌گشاید بلکه چارچوبی تحلیلی برای فهم منازعات معاصر در جهان اسلام ارائه می‌دهد.

-کتاب در مورد مفاهیم حقوق اسلامی زیاد نوشته شده است. این کتاب چه ویژگی خاصی دارد که فردی بخواهد توجهش به آن جلب شود؟

این کتاب نشان می‌دهد که چگونه فقه اسلامی در مواجهه با چالش شورش و قیام در جوامع اسلامی ، نظامی حقوقی پدید آورد که هم به حفظ نظم و هم به عدالت می‌اندیشد. به هر حال جرائم بغی و محاربه در قوانین کشورهای اسلامی بخش قابل توجهی از نظام جزایی را تشکیل می دهند . اگرچه در برخی از قوانین جزایی این کشورها به صورت مستقیم به این عناوین مجرمانه اشاره نشده لیکن پشتوانه فقهی جرایم علیه حکومت چیزی به غیر از دو موضوع بغی و محاربه نمی باشد که بعضا به اشتباه به جای یکدیگر به کار می روند.

تحلیل احکام بغی و محاربه در عصر حاضر نشان از چالشی دوگانه در برابر نظام‌های حقوقی کشورهای اسلامی است. چالشی که از یک سو در تطبیق با میراث فقهی موجود و از سوی دیگر در مقایسه با واقعیت‌های سیاسی مدرن است. در حالی که فقیهان مسلمان تمایلی به تأیید یا مشروعیت‌بخشی به همه شورش‌ها علیه حاکمیت نداشتند لیکن مایل نبودند که به حاکمان نیز اختیارات بی‌حد و حصر برای برخورد با شورشیان بدهند چرا که شواهدی وجود داشت که نشان می‌داد حاکمان وقت تلاش کرده‌اند تا آیه محاربه را در برخورد با شورشیان به کار گیرند و یا از نهاد بغی بدون توجه به انگیزه ها، اقدام به سرکوب شدید نمایند. اما فقهای نوگرا با تأیید اهداف اولیه، تئوری های جدیدی ارائه نمودند. به عنوان مثال دسته ای از آنها معتقد بودند اگر علت شورش ظلم حاکم باشد، مسلمانان موظف به حمایت از او نیستند. این رویکرد در گفتمان‌سازی نشان می‌دهد که این فقها همچنان مفاهیم حقوقی را با کاربردهای نمادین و بلاغی ترکیب می‌کردند البته تاکید این کتاب در فرهنگ سازی حقوق شورشیان تماما بر مبنای منابع روایی و آیات نمی باشد بلکه تأکید بر این است که در شرایط تاریخی مشخص، فرهنگ فقهی هم بیانگر و هم اصلاح‌کننده مطالبات اجتماعی وسیاسی است.-آیا نظر فقهای شیعه نیز در خصوص برخورد با شورشیان نیز بر همین نحو است؟اکثریت گفتمان‌های شیعه تا قرن پنجم به بررسی وضعیت کسانی که علیه امام معصوم واقعی شورش کردند، تمرکز داشت اما بعد از قرن پنجم به نحو قابل توجهی برخورد شیعه با موضوع شورش عمدتاً از رویکرد اهل سنت متمایز نبود و فقهای شیعه دیگر خود را به بررسی شورش علیه امام معصوم محدود نکرده وبه بررسی موضوع شورش علیه حاکم عادل پرداخته اند. اگرچه اصطلاح حاکم عادل تا حدی مبهم است اما نشان‌دهنده تغییر مهمی در گفتمان شیعه است که خود جای بحث و تحقیق ویژه و متمایز دارد.

- بررسی های شخصی شما در کتاب به چه نحو بوده است؟

این کتاب به بررسی سیر تحول گفتمان بغی و محاربه از دیدگاه فقهای اهل تسنن و شیعه تا زمان کنونی می پردازد البته حجم توجه به منابع اهل سنت بیشتر است.سعی بر این بود که ضمن بررسی و مشاهده تمامی منابع و تطبیق آن با متن اصلی مواردی که نیاز به توضیحات و بررسی بیشتری دارد در پانویس ها اشاره گردد همچنین با توجه به نگرش جامعه فقهی و حقوقی ایران تقسیم بندی ابواب کتاب نیز جهت فهم بهتر تغییر داده شد البته قرار بود نویسنده متنی را جهت انتشار کتاب در ایران ارسال نماید که به دلیل مشغولیت های ایشان به چاپ اول نرسید.