در آرزوی دموکراسی معنوی
بررسی دغدغه‌های اصلاحی و اجتماعی اقبال در گفت‌وگو با حکیمه دسترنجی
علامه محمد اقبال لاهوری را می‌توان از جمله متفکرانی دانست که اندیشه و کنشگری سیاسی در منظومه فکری و تجربه زیسته آنان پیوندی ناگسستنی دارد. او در روزگار سلطه استعمار، بحران هویت و رکود فکری جوامع مسلمان، صرفاً به نقد وضعیت موجود بسنده نکرد، بلکه در پی یافتن راه‌هایی برای احیای فکری و اجتماعی این جوامع و تحقق نظمی مبتنی بر آزادی، قانون‌مداری و معنویت بود.
از این منظر، بررسی کنشگری سیاسی اقبال و مواجهه او با قدرت، بدون توجه به مبانی فلسفی، برداشت او از تاریخ و فرهنگ، و تلقی‌اش از مسئولیت انسان و جامعه، تصویری ناقص از اندیشه و شخصیت او به دست خواهد داد. پیوند دغدغه‌های اصلاحی و اجتماعی اقبال، ریشه‌های فکری دیدگاه‌های او و تأثیرپذیری‌اش از سنت‌های فکری شرق و غرب، در گفت‌وگو با دکتر حکیمه دسترنجی، نویسنده کتاب «اقبال ما: کتاب‌‌شناسی تحلیل-تاریخی اقبالشناسی در ایران (۱۳۰۷-۱۳۹۱ شمسی)» بررسی شده است.
مبانی فکری اقبال لاهوری تا چه اندازه متأثر از فرهنگ ایرانی بوده و این توجهات چه تأثیری بر نگاه او به هویت، جامعه و تحولات فکری داشته است؟
علامه محمد اقبال متفکری دارای یک نظام فکری متناسب و با اجزا و عناصر سازگار و منظم است. برای توضیح این نکته، باید به نخستین پژوهش جدی علامه اقبال که موضوع تز دکترایش نیز بود، توجه خاص کرد. عنوان این پژوهش که در ایران نیز بارها ترجمه شده است، «سیر فلسفه در ایران» است. او در این اثر به مبانی فکری ایرانیان از پیش از اسلام، دوره زردشت و پس از اسلام می‌پردازد. این اثر در عین حال که اثری فلسفی است، با شیوه تطبیقی و با روش‌شناسی خاص تدوین شده و برای تبیین مبانی متافیزیک در ایران، از تحلیل تاریخی، اجتماعی، روان‌شناختی و غیره بهره گرفته است. بخش مهمی از این اثر به روحیات ایرانیان می‌پردازد و بخش مهم دیگری به نهضت‌های شعوبی ایرانی که با مایه اجتماعی- فکری، سعی در حفظ فرهنگ و شخصیت و هویت ایرانی داشته‌اند، اختصاص دارد. تأثیر و تأثر جریان‌های فکری و اجتماعی در ایران یکی از موضوعات مهم و مورد توجه علامه اقبال در این اثر است. ساختاربندی شخصیت و هویت ایرانی، رویه ایرانیان در سازگاری با فرهنگ‌های جدید و حفظ میراث فرهنگی خود، خلق تفکرات و شیوه‌های عرفانی نو و خلاصه پویش و خلاقیت فرهنگی در فرهنگ ایرانی، مورد اقبال علامه اقبال است. او در این اثر که می‌توان گفت سنگ بنای تفکرات اوست، به مهم‌ترین عوامل تحول اندیشه اجتماعی- فرهنگی ایرانیان پرداخته است، اما در عین حال که نقاط قوت و ضعف و البته اوج شکوفایی فرهنگ ایرانی اسلامی را برمی‌شمارد، فلسفه اشراق شیخ شهاب‌الدین سهروردی را گل سرسبد اندیشه ایرانی می‌داند. زیرا به تعبیر او «شیخ شهید» نظام فکری‌ای عرضه کرد که در آن کلام و فلسفه اسلامی و فرهنگ و اندیشه ایرانی درهم‌آمیخته شدند و زمینه را برای آشتی میان اندیشه و شهود و اعتلای بیرونی و درونی انسان فراهم ساخت. بنابراین، برای بررسی کنشگری سیاسی علامه اقبال، حتماً باید این عناصر و شیوه برخورد ایرانیان با آنها را در طول تاریخ لحاظ کرد.
در کنار میراث فکری و فلسفی ایران، آشنایی اقبال با فلسفه و اندیشه جدید غرب نیز از اهمیت زیادی برخوردار است. اقبال چگونه میان میراث فکری شرق و دستاوردهای فکری جهان جدید ارتباط برقرار می‌کرد؟
علامه اقبال در عصری می‌زیست که اروپا در اوج اعتلای فکری خود بود. رنسانس و عصر روشنگری، فیلسوفان و متفکران بزرگی را نظیر شوپنهاور، نیچه، فیخته، ویتگنشتاین، کی‌یرکگارد و بسیاری دیگر پرورش داده بود و علامه اقبال در مهد فلسفه غرب در آن زمان، یعنی آلمان، تحصیل کرده بود و بزرگانی چون نیکلسون و سر توماس آرنولد را از نزدیک می‌شناخت و با آنان مباحثه و گفت‌وگو داشت. او متفکری بود که به آزادگی فکری باور داشت و هر عقیده قابل تأمل انسانی را در عصر خود مورد مداقه قرار می‌داد. مسأله اصلی فلسفه در عصر جدید هم انسان بود و کوشش برای یافتن راه‌هایی برای بهتر کردن زندگی انسان در عصر مدرن تکنولوژی. این دومین نکته‌ای است که باید در هر پژوهشی در حوزه اقبالشناسی مد نظر داشت.
اقبال به‌عنوان یک متفکر فلسفی، مصلح و مجددی مسلمان چه آسیب‌هایی را در وضعیت فکری و اجتماعی جوامع مسلمان تشخیص می‌داد و چرا تجدید حیات فکر دینی را برای خروج این جوامع از رکود و عقب‌ماندگی ضروری می‌دانست؟
علامه اقبال مصلح و مجددی مسلمان بود. به اسلام به‌عنوان دینی انسان‌گرا و واقع‌گرا باور داشت و به آن ملتزم بود، اما اعتقاد به تجدید حیات فکر دینی داشت زیرا به عینه می‌دید که جوامع شرقی، بویژه مسلمانان، در رخوت و سستی زندگی می‌کنند.
با توجه به تجربه زیسته اقبال در دوران استعمار بریتانیا در شبه‌قاره هند و مواجهه او با فقر، تبعیض و عقب‌ماندگی اجتماعی، کنشگری اجتماعی و سیاسی چه جایگاهی در زندگی و اندیشه او داشت؟
او از کودکی شاهد فقر، فلاکت و تبعیض بود و علاوه بر تجدید حیات فکری، به دنبال راهی عملی برای رفع یا کاهش ناملایمات زندگی و تبعیض‌های اجتماعی و عقب‌ماندگی‌های فکری بود. اقبال در تمام مدت زندگی، حتی وقتی که هنوز شعر فارسی نگفته بود، به دردهای اجتماعی توجه داشت و اشعار اردوی او را کودکان و جوانان هندی همچون ترانه می‌خواندند و این نکته مسلم است که کنشگری اجتماعی علامه اقبال، از نوع عمل‌گرایانه آن بوده، اما مسلماً از نوع سودجویانه نبوده، چرا که بر مبنای اعتقادات و مبانی فکری خود عمل می‌کرده است. ماحصل و نتیجه کوشش‌های فکری علامه اقبال در اثری با عنوان «بازسازی اندیشه دینی اسلام» بازتاب یافته است.
در کتاب «بازسازی اندیشه دینی در اسلام»، اقبال مجموعه‌ای از راه‌حل‌ها برای احیای جوامع مسلمان مطرح می‌کند؛ از بازنگری در باورها و سنت‌های دینی و اجتماعی تا اصلاح نهادهای دینی، تحول نظام تعلیم و تربیت، قانون‌مداری و مردم‌سالاری. این پیشنهادها چه تصویری از جامعه مطلوب و نظام سیاسی مورد نظر او به دست می‌دهند؟
او در این اثر، راه‌حل‌های خود را به‌عنوان متفکری مسلمان ارائه می‌دهد؛ راه‌حل‌هایی که به گمان او راهی است برای حفظ دین و معنویت در جهان مدرن، راهی است که به زندگی بهتری بینجامد. از جمله این راه‌حل‌ها موارد زیر شایان ذکرند: آسیب‌شناسی جوامع شرقی و پذیرش ضعف‌ها، تجدید نظر در اعتقادات شرعی متناسب با مقتضیات زمان، تجدید نظر در آداب و رسوم سنتی، تجدید نظر در تشکیلات دینی و فرقه‌ای، سرمشق گرفتن از جوامع دیگر در شرق و غرب و در طول تاریخ و در نتیجه، پدید آوردن نظام تعلیم و تربیت مدرن با تکیه بر خودباوری، نظام قانون‌مدار و مردم‌سالار در اجتماع و خلاصه ایجاد نوعی دموکراسی معنوی شایان ذکرند.
با توجه به اینکه اقبال در کنار فعالیت‌های فکری و ادبی، از جوانی به کنشگری سیاسی نیز اشتغال داشت و با شخصیت‌های سیاسی متعددی از شبه‌قاره و دیگر نقاط جهان ارتباط و مکاتبه داشت، برای شناخت این وجه از شخصیت او چه منابع و شواهدی باید مورد توجه قرار گیرند؟
علامه اقبال به‌عنوان یک شخص و یک متفکر، سعی داشت راه‌حلی برای انبوه دردهای عمیق جوامع مسلمان بیابد. از جوانی هم اهل کنشگری سیاسی بود و متأثر از دوره‌های مختلف زندگی و میزان پختگی خود به کنشگری سیاسی پرداخته است، اما این کنشگری‌ها جدا از مبانی فکری او نمی‌تواند مورد بررسی قرار گیرد. قطعاً اقبال به‌عنوان یک انسان در حال رشد، در دوره‌های مختلف زندگی مواضع مختلفی داشته و حتی گاه در برخی از آنها تجدید نظر کرده یا در جاهایی نظرات گذشته خود را نقد کرده است، اما در این شکی نیست که در روزگار عسرت و رنج شرقیان، اقبال برای تحقق جامعه آرمانی‌اش که در آن نوعی دموکراسی معنوی حاکم است، به همه دنیای اطراف خود نظر دارد. به امید کمک و فراهم آوردن زمینه‌های لازم کوشش کرده و دنیایی روشن و آزاد برای انسان آزاد با چاشنی معنویت می‌خواسته است. علاوه براین، باید در تحلیل شخصیت اقبال به جنبه روان‌شناختی شخصیت او نیز توجه کرد. اقبال مردی است مسلمان که در خانواده‌ای ایرانی‌تبار و اهل علم و عرفان بزرگ شده، از نوجوانی زیر نظر استادان تجددگرای متأثر از نهضت روشنگری سر سید احمدخان، تعلیم دیده و معتقد به مجهز شدن شرقیان به علوم مدرن است. جوانی کم سن بوده که به لاهور مهاجرت کرده و پس از تحصیل در دانشگاه، در دانشگاه‌های معتبر درس داده و دوست و همکار استادان بزرگ آن زمان شده است. سپس از هند به اروپا مهاجرت تحصیلی کرده و با نهایت کوشش و همه وجود، از جرعه جرعه‌های اندیشه فلسفی غرب سیراب گشته و با تکیه بر آن به غور در فلسفه ایرانی و فلسفه شرقی پرداخته است. چنین شخصیتی، گشاده دل و گشاده نظر، اهل معاشرت و مساهلت و اهل سازگاری با جهان هستی و خواهان دریافت تناسب مندرج در آن است. بسیار طبیعی به نظر می‌رسد که چنین شخصیتی اهل تقلید و تعصب نباشد و با شرط آزادگی فکری و شخصیتی، هم خواهان تجدد باشد و بجز عوامل انحطاط انسان، درصدد حذف هیچ اندیشه‌ای نباشد. اندیشه‌های دیگر را نه تنها می‌شنود و مطالعه می‌کند، بلکه از خواندن آنها لذت هم می‌برد. چنین شخصیتی در عین خودباوری منعطف است و جامعه آرمانی و انسان ایده‌آلش نیز منعطف و خودباور است و همواره در حال تکاپو برای بهتر شدن. دموکراسی معنوی و کنشگری اجتماعی علامه اقبال را بدون لحاظ این جنبه‌ها نمی‌توان مورد مداقه و پژوهش قرار داد.
انتهای پیام/