سوءبرداشت ترامپ از واقع‌گرایی

«سیاست بین‌الملل، مانند همه اشکال سیاست، مبارزه‌ای برای کسب قدرت است.» هانس مورگنتا این جمله را در سپیده‌دم جنگ سرد، از پشت میز کار خود در شیکاگو نوشت؛ زمانی که ایالات‌متحده و اتحاد جماهیر شوروی رقابتی بی‌پایان را برای تسلط بر جهان آغاز کرده بودند. کتابی که مورگنتا در نهایت با عنوان سیاست در میان ملت‌ها منتشر کرد، به‌سرعت به پرکاربردترین کتاب درسی روابط بین‌الملل در آمریکا تبدیل شد و چارچوبی فکری به نام «واقع‌گرایی» ارائه کرد که نسل‌های متعددی از پژوهشگران و سیاست‌گذاران را هدایت کرد. با وجود تغییرات فراوانی که در نزدیک به هشت دهه پس از انتشار مهم‌ترین اثر مورگنتا رخ داده، اصول بنیادین همچنان پابرجا هستند. طبیعت انسان، که از نظر مورگنتا نیروی محرک مبارزه برای قدرت بود، تغییر نکرده است.

دولت‌ها همچنان مهم‌ترین بازیگران نظام بین‌الملل‌اند و برای کسب نفوذ با یکدیگر رقابت می‌کنند. قدرت‌های بزرگ همچنان مسیر تاریخ را شکل می‌دهند. بسیاری از تحولات جهان امروز نیز ظاهراً درستی نتیجه‌گیری‌های مورگنتا را تأیید می‌کنند: تلاش روسیه برای ایجاد حوزه نفوذ در اروپای شرقی، کوشش چین برای دستیابی به هژمونی در شرق آسیا و احیای دکترین مونرو از سوی آمریکا در نیمکره غربی، همگی نشان می‌دهند که منافع ملی همچنان بر آرمان‌های اخلاقی و هنجارهای بین‌المللی برتری دارند.
برای بسیاری، اهمیت اندیشه‌های مورگنتا در این خلاصه می‌شود که او قدرت را عامل اصلی تعیین‌کننده رفتار دولت‌ها معرفی کرد. اما چنین برداشتی یکی از بنیادی‌ترین دیدگاه‌های او را نادیده می‌گیرد: حتی اگر انسان‌ها ذاتاً در پی حداکثرسازی قدرت خود باشند، موجوداتی اخلاقی نیز هستند که می‌کوشند قدرت خویش را محدود کنند. نوشته‌های مورگنتا از نوعی رابطه دیالکتیکی میان قدرت و اخلاق پرده برمی‌دارند؛ دو مفهومی که در ظاهر با یکدیگر ناسازگارند و او تمام عمر خود را صرف تلاش برای آشتی دادن آنها کرد. مورگنتا نه‌تنها قدرت را آرمانی نمی‌کرد، بلکه ضرورت مهار آن را نیز درک کرده بود.
مورگنتا که مهاجری گریخته از آلمان نازی بود و زندگی خود را مدیون ایالات‌متحده می‌دانست، توصیه‌های مشخصی برای هم‌میهنان آمریکایی خود داشت. او با تأکید بر اینکه آمریکا باید با حفظ توازن مطلوب قدرت در مناطق کلیدی از منافع حیاتی خود دفاع کند، از این کشور می‌خواست قدرتش را با دوراندیشی و احتیاط به کار گیرد. از نظر مورگنتا، آمریکا تنها کشوری بود که هم توانایی و هم اراده دفاع از ارزش‌های والای انسانی را داشت؛ ارزش‌هایی که قدرت باید در خدمت آنها قرار می‌گرفت. او به حفظ قدرت آمریکا به ‌عنوان مانعی در برابر خشونت و تعصبی متعهد بود که خود تجربه کرده بود. بااین‌حال، بیم داشت که زیاده‌خواهی و مداخله‌گری بیش از حد آمریکا، پایه‌های قدرت این کشور را از درون تهی کند. از نظر او، چنین اتفاقی برای بشریت یک تراژدی بود.
احتمالاً هیچ دولتی به ‌اندازه دولت دوم ترامپ اندیشه‌های مورگنتا را بد تفسیر نکرده است. مقام‌های این دولت از به‌کارگیری نیروی نظامی در سراسر جهان، از ایران گرفته تا ونزوئلا و منطقه کارائیب، لذت می‌برند؛ درحالی‌که نگرانی‌ها درباره ارتکاب جنایات جنگی را نادیده می‌گیرند و متحدان دیرینه آمریکا را تهدید می‌کنند. استیون میلر، معاون رئیس دفتر کارکنان کاخ سفید، در ماه ژانویه زمانی که از «قوانین آهنین جهان» سخن گفت، دیدگاه ترامپی را به‌خوبی نمایندگی کرد؛ جهانی که به گفته او، «بر پایه قدرت»، «بر پایه زور» و «بر پایه اقتدار» اداره می‌شود.
برخی تحلیلگران نیز به ‌اشتباه اقدامات دولت ترامپ را ریشه‌گرفته از واقع‌گرایی دانسته‌اند. برای مثال، مقاله‌ای مفصل در مجله نیویورک‌تایمز با این عنوان منتشر شد: «نظریه‌ای که به ترامپ برای تجاوزگری چک سفید امضا می‌دهد.» این برداشت قابل‌درک است، زیرا دولت ترامپ بارها ادعا کرده که اقداماتش بر پایه «واقع‌گرایی انعطاف‌پذیر» استوار است.
اما هر تفسیری از واقع‌گرایی که ابعاد اخلاقی نظریه مورگنتا را نادیده بگیرد، هم اشتباه است و هم خطرناک. هنگامی که آمریکا قدرت خود را محدود می‌کند، به هنجارهای بین‌المللی پایبند می‌ماند، با متحدان و شرکای خود مشورت می‌کند و از توانمندی‌هایش برای تحقق ارزش‌های والای انسانی بهره می‌گیرد، کشورهای دیگر نفوذ آمریکا را پذیرفتنی‌تر می‌یابند و همین امر به تداوم آن کمک می‌کند. اما اگر اقدامات واشنگتن از این محدودیت‌ها جدا شود، دیگران از پذیرش برتری و خواسته‌های آمریکا سر باز خواهند زد و جهان به مکانی خطرناک‌تر تبدیل خواهد شد.
بازگشت به مبانی واقع‌گرایی و اندیشه‌های مردی که این سنت فکری را به آمریکایی‌ها معرفی کرد، اهمیت حیاتی دارد. اگر مورگنتا امروز شاهد این مقطع از تاریخ آمریکا بود، به این نتیجه می‌رسید که این کشور درس‌های او درباره اهمیت قدرت را بیش از اندازه آموخته و به اشتباه، قدرت را با استفاده از نیروی نظامی یکی دانسته است. او بر ضرورت برجسته کردن پرسش‌های اخلاقی و بازسازی محدودیت‌های هنجاری برای اعمال قدرت تأکید می‌کرد. همچنین نسبت به درگیری‌های خارجی‌ای هشدار می‌داد که دموکراسی آمریکا را تضعیف می‌کنند؛ دموکراسی‌ای که همچنان سرچشمه اصلی قدرت این کشور است. اینها درس‌هایی هستند که به آمریکا کمک می‌کنند در دوران تشدید رقابت قدرت‌های بزرگ، مسیر خود را پیدا کند؛ دورانی که در آن حاشیه خطا بسیار اندک است و هزینه یک محاسبه اشتباه می‌تواند فاجعه‌بار باشد.
 
میراثی که به هدر رفت

کارنامه سیاست خارجی دولت دوم ترامپ، این بینش‌ها را بیش از هر زمان دیگری برجسته کرده است. مقام‌های این دولت، مسائل اخلاقی را موضوعاتی حاشیه‌ای و پرهزینه می‌دانند؛ مسائلی که به زعم آنها، دغدغه آرمان‌گرایان ساده‌اندیشی است که درک درستی از سازوکار جهان ندارند.
کاخ سفید بارها به استفاده از نیروی نظامی متوسل شده است: حمله به قایق‌ها در دریای کارائیب، ربودن نیکلاس مادورو، رئیس‌جمهوری ونزوئلا، محاصره کوبا و آغاز جنگ علیه ایران. دولت ترامپ همچنین کانادا و دانمارک، دو متحد دیرینه آمریکا، را به اقدام نظامی تهدید کرده است.
دموکراسی آمریکا، به ‌جای آنکه به تعبیر مورگنتا «چراغی برای جذب بیگانگان» باشد، به‌سرعت در حال تبدیل شدن به نمونه‌ای هشداردهنده برای دیگر کشورهاست. دولت دوم ترامپ با حمله به دادگاه‌ها، رسانه‌ها و دانشگاه‌ها، بنیان‌های قدرت آمریکا را تضعیف کرده است. این دولت با خشنودی تمام، هرگونه مانعی را که در برابر اختیاراتش قرار داشته، از سر راه برداشته است.
حمله به نهادهای داخلی و سیاست خارجی تهاجمی دولت ترامپ از یکدیگر جدا نیستند. دولت نه‌تنها برای جنگ علیه ایران مجوز کنگره را دریافت نکرد، بلکه حتی پیش از آغاز حملات نیز حاضر نشد دلایل خود را برای مردم آمریکا توضیح دهد.
دولت ترامپ مفهوم قدرت را اساساً اشتباه درک کرده است. دونالد ترامپ، رئیس‌جمهوری آمریکا، اقدامات تهاجمی خود را با استناد به «قوانین آهنینی که همواره قدرت جهانی را تعیین کرده‌اند» توجیه کرده است. اما مورگنتا چنین برداشتی را واقع‌گرایی نمی‌دانست. او معتقد بود: «برتری در قدرت، نه از نظر اخلاقی و نه از نظر حقوقی، به هیچ‌کس این حق را نمی‌دهد که با آن قدرت هر کاری را که از نظر فیزیکی قادر به انجامش است، انجام دهد.»
در مقابل، به نظر می‌رسد دولت ترامپ بر این باور است که استفاده نکردن از قدرتی که در اختیار دارد، به معنای هدر دادن آن است. قضاوت مورگنتا درباره ای. اچ. کار، به همان اندازه درباره ترامپ نیز صدق می‌کند: او «ماکیاولی‌ای بدون ویرتو» است؛ کسی که بدون برخورداری از قضاوت و دوراندیشی، سیاست قدرت را دنبال می‌کند و کشورش را به سوی فاجعه می‌برد.
مورگنتا استدلال می‌کرد که دولت ترامپ مفهوم قدرت را به‌درستی درک نکرده است. قدرت را نباید با توان نظامی یکسان دانست؛ بلکه باید آن را رابطه‌ای پیچیده و روان‌شناختی در نظر گرفت.
مورگنتا تأکید داشت که قدرت واقعی در توانایی تأثیرگذاری بر یک کشور از طریق رضایت و همراهی آن قرار دارد، نه اجبار و زور. از این منظر، استفاده از نیروی نظامی نشانه کنار گذاشتن قدرت سیاسی است، نه نقطه اوج آن. بنابراین، جنگ‌طلبی دولت ترامپ در واقع ضعف آن را آشکار می‌کند: اقدامات تهاجمی آمریکا در نقاط مختلف جهان، اعترافی به ناتوانی این کشور در تأثیرگذاری بر تحولات از راه‌های دیگر است.
مورگنتا، اگرچه در جوانی با اندیشه‌های حکمرانی بیسمارک پرورش یافته بود، در نهایت بیش از هر رهبر دیگری به آبراهام لینکلن علاقه پیدا کرد؛ تا آنجا که در سال‌های پایانی عمرش تلاش کرد کتابی درباره او بنویسد.
مورگنتا در لینکلن، رهبری کم‌نظیر می‌دید که هرگز اسیر قدرت نشد، بلکه قدرت را در اختیار داشت و در نهایت آن را تابع ارزش‌هایی والاتر قرار داد. امروز نیز، درست مانند دوران اوج جنگ ویتنام، مورگنتا وظیفه خود را بازگرداندن اخلاق و ارزش‌های انسانی به جایگاه شایسته‌شان می‌دانست و بر این ضرورت تأکید می‌کرد که قدرت باید در مسیر حرکت جهان به سوی عدالت به کار گرفته شود.
ایالات‌متحده هدف و رسالت خود را از دست داده است و تا زمانی که آن را دوباره پیدا نکند، موفقیت‌های مقطعی در سیاست خارجی نیز بی‌اهمیت خواهند بود. مورگنتا نوشته بود اگر این کشور روح خود را از دست بدهد، هرگونه پیروزی صرفاً به «پاورقی‌هایی در تاریخ افول و سقوط ملتی خواهد بود که زمانی بزرگ بود.»
 منبع: Foreignaffairs