انقلاب مشروطه که حاصل مجاهدتهای بسیار در میان اقشار بیدارگر ایران بود، با تلاطمهای بسیار در طول تاریخ روبهرو بوده و میراث آن، اکنون پس از ۱۲۰ سال به دست ما رسیده است. انقلابی که از پس ناکامی در تحقق راستین اهداف و آرمانهایش، ۷۲ سال بعد منجر به وقوع انقلاب بزرگتری شد که سعی در احیای ارزشهای انسانی و اسلامی داشت. توسعه، شاهبیت تمام این اهداف و مفاهیم است که همانا ایران آباد و قدرتمند را به بار خواهد نشاند.
رئیس جمهور انقلاب مشروطه را نقطهعطفی در تاریخ معاصر ایران و نماد بیداری، آزادیخواهی و قانونمداری ملت ایران توصیف کرد و با تأکید بر ضرورت بازخوانی میراث مشروطه، پیشنهاد داد ۱۴ مرداد به عنوان «روز و هفته تبریز» نامگذاری شود.
۱۲۰ سال از روزی که فرمان مشروطه امضا شد میگذرد، روزی که ایران وارد عصر تازهای از تاریخ خود شد. در پس این تحولات سیاسی، ادبیات و قلم شاعران مشروطه نقش مهمی در آگاهیبخشی به مردم و پیشرفت مشروطه داشت. آثار به جا مانده از آن دوران نشان میدهد چگونه کلمات و شعر، در شکلگیری انقلاب مشروطه اثرگذار بودهاند. مشروطه تنها یک تحول سیاسی در میدانهای نبرد نبود بلکه پیش از آن، در صفحات روزنامهها و لابلای ابیات شعرا متولد شد. در گفتوگو با اسماعیل امینی، شاعر معاصر ایرانی و استاد دانشگاه سراغ واکاوی پیوند میان ادبیات، شعر و مشروطه رفتهایم.
انقلاب مشروطه بیشتر به وجه و نتایج سیاسی آن توصیف و شناخته میشود؛ جنبشی که از تقاضای عدالتخانه آغاز و به مشروطه شدن نهاد سلطنت منجر شد.مشروطه خواهان که بعدها به صفاتی چون انقلابی، ملی و آزادیخواه شناخته شدند، منورالفکرانی بودند که پیش و بیش از فعالیتهای سیاسی به اقدامات فرهنگی بها میدادند. اینان بیشتر با حضور در مؤسسات و نهادهای آموزشی و فرهنگی امکان حضور در مناصب حکومتی یا ارتباط با دولتمردان را یافتند.
« امروز یکصد و بیستمین سال صدور فرمان مشروطه است. روزی که ایرانیان خواستند قدرت را به قانون مقید کنند، عدالتخانه برپا شود، حکومت در برابر ملت پاسخگو باشد و مردم از جایگاه رعیت به مقام شهروند برسند.
محسن اسماعیلی، معاون راهبردی و امور مجلس رئیسجمهور در روزنامه ایران نوشت: یکی از نکتههای بسیار اساسی در مکتب فکری آیتالله میرزا محمدحسین نایینی که در کتاب «تنبیهُ الاُمَّة و تَنْزیهُ المِلَّة» به آن پرداخته، مبانی قرآنی و انسانشناسانه برای نهضت مشروطیت است.
محسن اسماعیلی، معاون راهبردی و امور مجلس رئیسجمهوردر روزنامه ایران نوشت: یکی از عبرتهای حاصل از بازخوانی تاریخ مشروطه، بویژه آنچه پیرامون نظریه پرداز آن واقعه و کتابش، «تنبیهُ الاُمَّة و تَنْزیهُ المِلَّة»، اتفاق افتاد، لزوم اجتناب از دلسرد و سست شدن عناصر انقلابی در اثر مشاهده برخی ناکامیهاست. بیشک، آن خیزش مردمی و مترقیانه به همه اهداف خود نرسید و به آفتها و انحرافهایی دچار شد.