تاریخ خاورمیانه مدرن ۶۲
جریانهای نوظهور تمایز فرهنگی عربی
ویلیام کلیولند در کتاب خاورمیانه مدرن می نویسد: اگر امروز، پس از گذشت بیش از یک قرن، پیشنهادهای عبده کمی محافظهکارانه و محدود به نظر میرسند، باید در نظر داشت که در زمان خود، این پیشنهادها بشدت جسورانه بودند. عبده شخصیتی هم محافظهکار و هم اصلاحطلب بود.
کلیولند در ادامه در کتاب خود نوشت: او میتوانست اصلاحات اداری محمدعلی پاشا را بپذیرد و از گسترش برنامههای درسی مؤسسات آموزشی اسلامی حمایت کند، زیرا برای او تغییر به خودی خود ترسناک نبود. اما، عبده نگران بود که برخی مسلمانان و حتی اروپاییها تغییر را تنها در خارج از چهارچوب اسلام ممکن بدانند. بنابراین او تلاش کرد نشان دهد که تغییر و نوآوری مثبت، نه تنها مختص غرب مسیحی است، بلکه در چهارچوب درست اسلام نیز مجاز و حتی تشویقشده است. به این ترتیب، عبده توانست هم جامعه اسلامی را از پذیرش بیرویه ایدهها و شیوههای نو محدود کند و هم آن را به پذیرش اصلاحات و نوآوریهای سازگار با دین تشویق نماید.
از نظر عبده، هر تغییر یا نوآوری باید با معیارهای قرآن و حدیث سنجیده شود. تنها در صورتی که از این منظر قابل قبول باشد، میتوانست با عقل انسانی آگاهانه به کار گرفته شود. شاگردان عبده، اما، تفکرات او را در دو جهت افراطی پیش بردند: برخی او را بنیانگذار یک مکتب سختگیرانه در تفسیر دین میدانستند و برخی دیگر، او را حامی آزادی بیقید و شرط عقل انسانی به شمار میآوردند. این تفاوت برداشتها نشان میدهد که تعادل میان محافظهکاری دینی و اصلاحطلبی عقلانی در اندیشه عبده، هم در زمان او و هم در نسلهای بعد، موضوعی حساس و بحثبرانگیز بوده است.
در قلمروهای عثمانی، تأکید عبدالحمید بر مقام خود بهعنوان خلیفه، گواه اهمیت اسلام بهعنوان پیوندی بنیادی میان عربها و دولت عثمانی بود. مردم مناطق بالکان بهسرعت هویت ملی خود را بازشناختند، چرا که تفاوتهای مذهبی نیز آنها را متمایز میکرد.
اما برای مسلمانان عرب، پیوندهای اُمَّه در اولویت قرار داشت و دولت عثمانی نمود عینی این پیوندها بود. تا زمانی که وفاداری به امپراطوری همراستا با وفاداری به ارزشهای برتر اسلام به نظر میرسید، اکثریت مسلمانان عرب مشروعیت حکومت عثمانی را پذیرفته بودند. با این حال، هنگامی که اصلاحطلب سوری، عبد الرحمن کواکبی، استدلال کرد که عثمانیها مسئول انحطاط اسلاماند، او با طرحی ملیگرایانه، افق تازهای پیش روی نظم عثمانی-اسلامی در سرزمینهای عربی گشود.
الکواکبی (۱۸۵۴–۱۹۰۲) از خانوادهای برجسته در حلب برخاست. فعالیتش در روزنامهنگاری و مدیریت شهری، او را پیوسته در تعارض با سانسورهای عبدالحمید قرار میداد و سرانجام در سال ۱۸۹۹ به مصر مهاجرت کرد، جایی که در محافل فکری قاهره جایگاهی برجسته یافت. در دو اثر شاخص خود، «طبائع الاستبداد» (ماهیت استبداد) و «أم القرى» (مادر شهرها: مکه)، او علل انحطاط اسلام را واکاوی کرده و پیشنهاداتی برای احیای آن ارائه نمود. هر دو کتاب، نقدی ژرف بر حکومت استبدادی عبدالحمید به شمار میروند.
انتهای پیام/