عمل‌گرایی، نه اجبار؛ راهبرد چین برای تغییر نظم جهانی

بخشی از این یادداشت را در ادامه بخوانید.

این ماجرا دوباره پای بحث‌های قدیمی درباره نحوه ظهور چین در سیاست بین‌الملل و آینده‌پژوهی رفتار این کشور را بعد از قدرت گرفتن در نظام بین‌الملل میان کارشناسان باز کرده است. اگرچه دیدگاه‌های تقریباً رئالیستی نظیر گراهام آلیسون، نحوه ظهور چین و پشت سر گذاشتن ایالات متحده را با ادبیاتی نظیر «تله توسیدید» توصیف و صورت‌بندی کردند که احتمال تقابل نظامی را بالا می‌بینند، اما نظریاتی هم وجود دارند که خیزش چین را با ابزاری غیر از مداخله و اجبار به سبک غربی مفصل‌بندی می‌کنند.
آخر این هفته، ایالات متحده میزبان شی جین‌پینگ، رئیس‌جمهوری چین خواهد بود.

این سفر در حالی صورت می‌گیرد که پکن در فضای عدم قطعیت و بی‌اعتمادی فزاینده به غرب در روابط بین‌الملل، به دنبال گسترش حضور و افزایش شراکت راهبردی با کشورهای «جنوب جهانی» است. چین برخلاف غرب که به دنبال تحمیل ارزش‌های خود به دیگر کشورهاست، با استراتژی عمل‌گرایانه و تمرکز بر توسعه اقتصادی، در حال تغییر بی‌سروصدای نظم بین‌المللی در قالب «اکثریت جهانی» است.

در همین فضاست که روزنامه گلوبال تایمز چین اخیراً در مقاله‌ای نوشت: «جهان مدت‌هاست از اخلاق‌پردازی غربی‌ها خسته شده است. جهان به داوران والامقام ارزش‌ها نیازی ندارد؛ آنچه امروز به آن نیاز داریم، توانایی عملی برای انجام کارهاست.»
پکن در سال‌های اخیر تلاش کرده به جای الگوبرداری از دیپلماسی ارزشی و ایدئولوژیک غرب -که برقراری ارتباط و شراکت را مشروط به پذیرش اصول غربی و به تبع آن مداخله در امور داخلی کشورها می‌کند- مسیری عمل‌گرایانه‌تر را در پیش بگیرد. چین با گنجاندن اصل «پذیرش» در سیاست خارجی خود، به دنبال گسترش همکاری‌ها در زمینه‌های اقتصادی و توسعه‌ای (به جای تمرکز صرف بر مسائل امنیتی و سیاسی) است. این سیاست، با توجه به فضای بی‌اعتمادی ناشی از رویکردهای ناپایدار غرب در سال‌های اخیر، جذابیتی را در کشورهای جنوب جهانی ایجاد کرده و گزینه پکن را به‌عنوان اولویت جایگزین و نماد چندجانبه‌گرایی، روی میز تصمیم‌گیران این کشورها قرار داده است.
چین همچنین تأکید ویژه‌ای بر نقش سازمان‌ها و نهادهای بین‌المللی در پیشبرد اهداف صلح و توسعه دارد. حضور رئیس‌جمهوری چین در اجلاس‌های سازمان همکاری شانگهای و بریکس و دیدارهای مستمر با رهبران کشورهای عضو، نشان از جهت‌گیری دیپلماسی پکن در راستای همگرایی با جنوب جهانی دارد. در همین رابطه، رایان هاس، دیپلمات سابق آمریکایی و عضو اندیشکده بروکینگز می‌گوید:«چین می‌خواهد نظم سیاسی بین‌المللی را مطابق میل خود تغییر دهد و استراتژی اصلی آن، جلب حمایت اکثریت جهانی کشورهاست.» خود شی جین‌پینگ نیز بارها از ساختار فعلی سازمان ملل انتقاد کرده و خواستار اصلاح رویه‌ها برای دستیابی به اهداف واقعی شده است.