سروش: اخلاق برای تبدیل شدن به معرفت نیازمند اقناع عقلانی است
عبدالکریم سروش در نشست نقد و بررسی اندیشههای تامس نیگل، با تمرکز بر نسبت اخلاق و معرفت گفت همانگونه که گزارههای علوم طبیعی زمانی به معرفت انسانی تبدیل میشوند که دلایل آنها بتواند عقل را قانع کند، احکام اخلاقی نیز از فرآیند استدلال و اقناع عقلانی جدا نیستند. »
سروش در این نشست با طرح پرسشی درباره نسبت «واقعیت»، «دلیل» و «معرفت» گفت نباید میان اخلاق و علوم طبیعی از حیث معرفتی فاصلهای بنیادین قائل شد.
به گفته او، علوم طبیعی نیز زمانی برای انسان به معرفت تبدیل میشوند که دلایل مربوط به آنها بتواند «عقلا را اقناع کند». از این منظر، دلیل صرفاً چیزی نیست که مستقل از انسان در جهان وجود داشته باشد و به خودی خود کارکرد معرفتی پیدا کند، بلکه زمانی در قلمرو معرفت قرار میگیرد که برای یک «فاعل عاقل» عرضه، ارزیابی و پذیرفته شود.
رابطه «فاعل عاقل» با اخلاقیات
سروش تأکید کرد که معیار در این فرآیند، صرفاً توافق عمومی نیست، بلکه توانایی یک دلیل برای ایجاد اقناع عقلانی است؛ چه موضوع مورد بحث یک گزاره اخلاقی باشد و چه گزارهای درباره جهان طبیعی.
سروش با این تلقی موافق نبود و دیدگاه دیگری را در نسبت میان «واقعیت»، «دلیل» و «معرفت» مطرح کرد. استدلال سروش این بود که نباید میان اخلاق و علوم طبیعی از حیث معرفتی فاصلهای بنیادین گذاشت. معمولاً تصور میشود علوم طبیعی با «واقعیت» سروکار دارند، اما احکام اخلاقی به «ارزشها و داوریهای انسانی» مربوط اند. سروش در برابر این تفکیک، مسیری معکوس را پیشنهاد کرد: «علوم طبیعی نیز هنگامی برای ما به معرفت تبدیل میشوند که دلایل آنها بتواند عقلا را اقناع کند.»
از این منظر، «دلیل» صرفاً چیزی نیست که مستقل از انسان در جهان وجود داشته باشد و به خودی خود کارکرد معرفتی پیدا کند. دلیل زمانی در قلمرو معرفت قرار میگیرد که برای «فاعل عاقل» عرضه شود، مورد ارزیابی قرار گیرد و بتواند او را به پذیرش یک گزاره متقاعد کند. بنابراین، از نگاه سروش، معیار مهم در فرآیند معرفت، توانایی دلیل برای ایجاد «اقناع عقلانی» است؛ چه موضوع، یک گزاره اخلاقی باشد و چه گزارهای درباره جهان طبیعی.
جزئیات کامل این نشست با عنوان «اقناع عقلایی برای امور اخلاقی» در صفحه اندیشه روزنامه ایران منتشر شده است.
انتهای پیام/