از عینیت تا اقناع عقلانی؛ نقد سروش بر فلسفه اخلاق تامس نیگل

  «مروری بر مهم‌ترین محورهای گزارش ایران از نشست نقد و بررسی اندیشه‌های تامس نیگل، فیلسوف آمریکایی با عنوان «اقناع عقلایی برای امور اخلاقی»

*  نسبت «طبیعت و آگاهی» در فلسفه نیگل

سروش تامس نیگل را فیلسوفی باریک‌اندیش توصیف کرد که وارد مسیرهای کمتر آزموده‌شده می‌شود.

یکی از وجوه جذاب (و در عین حال نقدپذیر) فلسفه نیگل، قائل بودن به پیوستار میان جهان طبیعی و ظهور آگاهی و اختیار انسانی است؛ به‌گونه‌ای که علی‌رغم عدم باور به ماوراءالطبیعه، طبیعت را کاملاً بی‌جان و فاقد شعور نمی‌پندارد.

*  نقد عینیت اخلاقی و پیوند «دلیل» با «فاعل عاقل»

برخلاف باور نیگل به استقلال احکام اخلاقی از توافق یا درک انسان‌ها، سروش استدلال می‌کند که اخلاق و علوم طبیعی تفاوتی در شیوه اعتباربخشی ندارند؛ هر دو حوزه تنها زمانی تبدیل به معرفت می‌شوند که دلایلشان بتواند عقلا را متقاعد کند.

از دیدگاه سروش، «دلیل» امری مستقل و منتزع نیست، بلکه شأن معرفتی آن در گروِ ارزیابی توسط فاعل عاقل و ایجاد «اقناع عقلانی» است.

*  زبان اخلاق؛ ترجیح «روا/ناروا» بر «درست/نادرست»

استفاده از واژگان «درست و نادرست» ممکن است به‌اشتباه تطابق مستقیم با یک واقعیت خارجی مستقل را القا کند؛ از این رو سروش کاربرد واژگان «روا» و «ناروا» را در زبان اخلاق دقیق‌تر و محتاطانه‌تر می‌داند.

در مسائلی نظیر شکنجه یا برده‌داری، احساس رنج و درد امری واقع‌گرایانه و مستقل است، اما قبح و ناروایی اخلاقی آن حاصل داوری و اقناع عقلانی انسان‌ها در بستر استدلال است.

* چگونگی تبدیل گزاره اخلاقی به معرفت انسانی

نقطه افتراق اصلی: پرسش نیگل بر سر هستی‌شناسی حقیقت اخلاقی (وجود حقیقت مستقل از ما) است؛ در حالی که دغدغه سروش معرفت‌شناسی اخلاقی است (اینکه حقیقت اخلاقی چگونه به معرفت فهم‌پذیر انسانی تبدیل می‌شود).

عقلانیت از نگاه سروش صرفاً یک ابزار خنثی برای کشف حقیقت بیرونی نیست، بلکه در اعتبار و شکل‌گیری معرفت اخلاقی نقشی ساختاری و تعیین‌کننده دارد.